Cəmaləddin Əfqani haqqında yanaşmalar bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənir: kimisi onu yaşadığı çağın ən təsirli simalarından biri sayır, kimisi isə tam əksinə düşünür. Cəmaləddin Əfqanini anlamaq üçün onun yaşadığı dövrün şərtlərini nəzərdən qaçırmamaq vacibdir, çünki insan öz zamanının həm şahidi, həm də məhsuludur.
Cəmaləddin Əfqani ömrü boyu sakitlik görməyib – Fransa, Misir, İran, İstanbul, Paris kimi mərkəzlər arasında gedib-gəlib, ev-eşik, ailə, övlad sahibi olmadan yaşamış və saysız-hesabsız qovulmalarla üzləşmişdir. Yanından ayırmadığı yeganə şey bir dolu kitab olan çamadanı idi. Doğum tarixi (1839) dəqiq bilinsə də, harada doğulduğu bu gün də mübahisə mövzusudur. Bu mübahisənin arxasında onun məzhəbi məsələsini qabartmaq istəyən yanaşmalar dayanır.
Əfqaninin yaşadığı zaman İslam dünyasının dərin bir sarsıntı keçirdiyi, Avropa gücünün hər sahədə üstə çıxdığı, müsəlman cəmiyyətlərinin özünü itirdiyi bir dövrdür. Bu zərbə müsəlmanları üç əsas istiqamətə ayırdı:
– gəmiyi təmir edib öz yolunda davam etdirmək istəyən islahatçılar/İslamçılar,
– gəmiyə arxa çevirib Qərbə sığınmaq istəyən qərbçilər,
– və özlüyündə yeni bir kimlik yaratmağa yönələn irqçilər.
Əfqani isə həm İslamçılığın, həm də ihya hərəkatının qurucu simalarından biri kimi, İslam dünyasının Qərbin maddiyyatçı düşüncəsi və iqtisadi sistemi ilə hələ ciddi şəkildə üzləşmədiyini görürdü. Ona görə bu qarşılaşma cəsarət, açıq ictihad və bilik tələb edirdi.
Onun əsas hədəfi müsəlmanların tez bir zamanda öz mədəni dayanıqlarını bərpa etməsi, imperializmə və maddiyyatçılığa qarşı müqavimət göstərməsidir.
1. Əsas mənbələr: Əfqaninin düşüncələri daha çox “Ürvətül-Vüsqa” adlı pulsuz yayılan jurnalında və “Materyalizmə Rəddiyyə” əsərində cəmlənmişdir.
2. İttihad-ı İslam: Əfqani ilə Sultan II Abdülhəmidi birləşdirən əsas ideya İslam birliyi idi. Bu birlik din bağının güclənməsi, Həcc kimi mərkəzlərin bir təhsil ocağına çevrilməsi və xilafətin siyasi hakimiyyətdən ayrılmaqla yenidən canlanması ilə mümkün ola bilərdi.
3. İctihadın əhəmiyyəti: O, İslam dünyasının ən böyük probleminin ictihad qapısının sanki bağlanması olduğunu deyir və “pis də olsa, öz qərarını özün verməlisən” düşüncəsini müdafiə edirdi.
4. Siyasət və ədalət: Əfqani üçün ən əsas məsələ ədalətin bərpası idi. O, zülmə çevrilmiş idarəçiliklərin qarşısının alınmasını, islahatın xalqın azad iradəsi ilə baş verməsini vacib sayırdı. Bu yanaşma da onun çox yerdə qaranlıq siyasi situasiyalara düşməsinə səbəb olmuşdu.
5. Metod fərqi – Əfqani və Abduh: Onun tələbəsi Muhəmməd Abduh ilə fikir ayrılıqları əsasən metod üzərində idi. Əfqani tez və siyasi bir inqilabla yetkin şəxslərin hakimiyyəti ələ almasına, oradan da cəmiyyətin İslamiləşdirilməsinə inanırdı. Abduh isə uzunmüddətli, təmkinli, təhsil əsaslı dəyişimin tərəfdarı idi.
Əfqani həyatı boyu həm sərt tənqidlərə, həm də təkfirə (kafir elan edilməyə) məruz qalıb.
– Sultan Abdülhəmidlə münasibət: Başlanğıcda yaxın görünən münasibətlər, Əfqaninin sərt siyasi baxışları səbəbi ilə sürətlə pisləşmiş, İstanbul alimlərinin bir qismi onu açıq şəkildə hədəfə almışdı.
– Təkfir olunması: Xüsusən Şeyxülislam Həsən Fəhmi Əfəndinin onun peyğəmbərlik və hikmət barədə ifadələrini yanlış yozması, Əfqanini açıq şəkildə dini ittihamlarla üz-üzə qoymuş və can təhlükəsinin yaranmasına səbəb olmuşdu.
– Masonluq ittihamı: Misirdə qısa müddətlik bir mason lojasına daxil olması da onun əleyhdarlarının ən çox istifadə etdiyi arqumentlərdən biri olmuşdur.
– Tələbələri: Muhəmməd Abduh, Rəşid Rza, Əmir Şəkib Arslan, Səid Zalul və hətta Muhəmməd Əmin Yurdakul kimi bir çox mühüm şəxsiyyətlər Əfqaninin fikirlərindən təsirlənmişdir.
Əfqani, bu günə qədər müzakirələri davam edən, təsiri bəzən tərif edilən, bəzən isə sərt şəkildə tənqid olunan bir düşünürdür. Onun haqqında yazılan mənbələri oxuyarkən ehtiyatlı olmaq, həm lehinə, həm də əleyhinə olan məlumatları vicdanla süzmək lazımdır. O, öz dövrünün ən ağır problemlərinə – imperializmə, maddiyyatçılığa, fikir durğunluğuna – çarə axtaran bir şəxsiyyət idi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder