Səid Həlim Paşa: Düşüncə və Təcrübəsi | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

XIX əsrin ikinci yarısından günümüzə qədər olan dövrü bir növ “yenidən formalaşma prosesi” kimi görə bilərik. Bu mərhələ təkcə texnoloji və siyasi dəyişikliklərlə deyil, eyni zamanda düşüncə sistemimizin də başdan qurulması ilə səciyyələnir.

Birinci nəsil – Gənc Osmanlılar

Namıq Kamal, Ziya Paşa və Şinasi kimi şəxsiyyətlərin təmsil etdiyi bu nəsil, mövcud düzəni olduğu kimi davam etdirməyin mümkün olmadığını dərk etmişdi. Lakin onlar öz mədəniyyətlərindən və mənəvi kimliklərindən imtina etməmişdilər. Onların məqsədi, Qərbdən yalnız idarəçilik modellərini – məsələn, konstitusiya və parlament kimi sistemləri – uyğunlaşdıraraq, dövlətin əsasını qorumaq və canlandırmaq idi.

İkinci nəsil – Səid Həlim Paşa və M. Akif dövrü

Bu mərhələdə artıq böhran daha açıq şəkildə hiss olunurdu. Sual belə qoyulurdu: “Biz problemlərimizi öz tarixi dəyərlərimizləmi həll etməliyik, yoxsa Qərbi tam model kimi qəbul etməliyik?” Səid Həlim Paşa bu suala qəti cavab verir: çıxış yolu İslam mədəniyyətinin özündə və tariximizdə gizlidir.

Qərb tənqidi və böhranın mahiyyəti

Paşanın fikrincə, Qərb sistemlərini olduğu kimi bizə köçürmək nə dini, nə də sosial baxımdan mümkündür. Çünki hər bir mədəniyyətin təcrübəsi, tarix və ictimai struktur baxımından özünəməxsusdur. Avropadakı sinfi cəmiyyət quruluşu, ruhbanlıq sistemi və tarixi kontekst bizdə mövcud olmadığından, “laiqlik” kimi anlayışlar da burada təbii şəkildə formalaşa bilməz. Səid Həlim Paşa “geriləmə” sözünü də doğru hesab etmir. Çünki bu termin Qərbin “təkamülə doğru axan tarix” modelini əsas alır və nəticədə Qərbi “son hədəf” kimi göstərir. O, bunun əvəzində “inhitat” – yəni “aşağı enmə, düşüş” anlayışını istifadə edir. İnhitat, bir zamanlar yüksək səviyyədə olan İslam ümmətinin həmin dəyərlərdən uzaqlaşmasını bildirir. Əgər problem budursa, o zaman model olaraq Qəzali kimi öz böyük şəxsiyyətlərimizi əsas götürməliyik. Paşaya görə çöküşün səbəbi yalnız “dindarlığın azalması” deyil; bu, iqtisadi, demoqrafik, elmi və sosial amillərin birgə təsirinin nəticəsidir.

Yenilənmə və İslamlaşma ideyası

Paşanın ən önəmli sualı belə idi: “Niyə biz İslamın içindəki dinamizmdən faydalana bilmirik?” Onun cavabı, “islahat” anlayışına verdiyi mənada gizlidir. O, Qərb tərzində “köhnəni yıx, yenisini qur” metoduna qarşı çıxırdı. Əvəzində, “tədrici islah” – yəni var olanı möhkəmləndirərək, zəif nöqtələri bərpa edərək yenilənmə yolunu təklif edirdi. Yenilənmə bir anda deyil, düşüncə yetkinləşdikdən sonra baş verməlidir. Paşaya görə, elmi Qərbdən almaq olar, amma bu, “kopyalama” şəklində yox, öz düşüncə sistemimizdə yenidən dəyərləndirərək olmalıdır.

Siyasət anlayışı və dörd əsas prinsip

Səid Həlim Paşa siyasətin məqsədini “insanların səadətini təmin etmək” kimi müəyyənləşdirir. Bu səadət dörd pilləli bir sistemlə mümkündür:

1. Etiqadiyyat – möhkəm və bilik üzərində qurulmuş inanc.

2. Əxlaqiyyat – bu inancdan doğan mənəvi həyat tərzi.

3. İctimaiyyat – əxlaqdan qaynaqlanan sosial həmrəylik və birlik.

4. Siyasət – bu sosial nizamı idarə etmək bacarığı.

Bu sistemin işləməsi üçün dörd əsas ictimai sütun (ərkan-ı ərbəa) lazımdır:

1. Azadlıq – insanın öz bacarığı və əməyi ilə qazandığı mənəvi və intellektual yetkinlik.

2. Təsanüd – başqasının azadlığını da öz azadlığı qədər dəyərləndirmək.

3. Bərabərlik – qanun və imkanlar qarşısında ədalətli münasibət; elm və əxlaq sayəsində hər kəsin yüksələ bilməsi.

4. Ədalət – əvvəlki üç dəyərin nəticəsi olaraq cəmiyyətin taraz və sağlam forması.

“İslamlaşmaq” anlayışının mənası

Paşanın fikrincə, İslamlaşmaq sadəcə dini mənada deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsi kimi başa düşülməlidir. Bu, üç əsas istiqaməti əhatə edir:

1. İslamın inanc, əxlaq, ictimai və siyasi dəyərlərini əsas götürmək;

2. Bu prinsipləri zamanın və cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğun şəkildə şərh etmək;

3. Bu dəyərlərlə uyğun hərəkət etməyi həyat prinsipi halına gətirmək.

Paşa üçün islahat prosesi “yuxarıdan aşağıya” deyil, “aşağıdan yuxarıya” – yəni cəmiyyətdən siyasətə doğru olmalıdır. Cəmiyyət düzələrsə, siyasət də düzələr.

Səid Həlim Paşanın fərqliliyi

Paşanı digərlərindən ayıran ən əsas cəhət onun həm təcrübəsi, həm də şəxsiyyət bütövlüyüdür.

• Mənşə və təcrübə: Misir Hidivi soyundan gələn, maddi və siyasi komplekslərdən uzaq bir dövlət adamı idi. Sədrəzəmliyə qədər yüksəlmiş, amma heç vaxt şəxsi mənfəət üçün davranmamışdır.

• Elm və dünyagörüş: Qərbi uzaqdan deyil, İsveçrədə oxuyaraq yaxından tanımış, eyni zamanda klassik İslam təhsilindən də bəhrələnmişdir.

• Düşüncə sabitliyi: Yazdığı ilk və son əsərlər arasında demək olar ki, ziddiyyət yoxdur – bu, onun fikir sisteminin möhkəmliyini göstərir.

• Rol və üslub: O, bir akademikdən çox, hadisələrə strateji baxa bilən, ümumi istiqamət göstərən bir mütəfəkkirdir. Onun dəyəri ondadır ki, “niyə geri qaldıq?” sualını yox, “niyə İslamın potensialından yararlana bilmirik?” sualını verməyi bacarmışdır.

Səid Həlim Paşanın fikirləri bu gün də aktualdır. Çünki o, bizə göstərir ki, modernləşmə kimliyi itirmək deyil, əksinə, öz kimliyini dərk edərək onu zamanın reallığına uyğunlaşdırmaqdır.