Şihabəddin Mərcani | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Şihabəddin Mərcani (1818–1889) XIX əsrin ən önəmli Türk-müsəlman fikir adamlarından biridir. Onu önə çıxaran əsas cəhətlərdən biri, Çar Rusiyası dövründə müsəlmanların vəziyyətinə realist və praktik yanaşmasıdır. Mərcani, Kazan yaxınlığındakı Yabancı kəndində anadan olmuş, elmi bir ailədə böyümüşdür. Uşaqlıqdan ərəb və fars dillərini öyrənmiş, daha sonra Buxara və Səmərqənddə təhsil almışdır. Bu təhsil ocaqları o dövrdə ənənəvi İslam elminin mərkəzləri sayılırdı, lakin Mərcani bu sistemin zamanın tələblərinə cavab vermədiyini başa düşmüşdü. O, düşünürdü ki, artıq yeni bir yanaşma və metod lazımdır. Həcc səfəri zamanı müxtəlif bölgələrdə gördükləri də bu düşüncəsini gücləndirmiş, vətənə dönərkən təhsil sistemini yeniləmə məqsədini özünə məqsəd seçmişdi.

Cədidçilik hərəkatının əsas qayələri

Mərcaninin yaşadığı dövr Rusiyanın işğalı ilə səciyyələnirdi. Müsəlman türklər mədəni və dini baxımdan sıxışdırılmış vəziyyətdə idilər. Mərcani bu vəziyyətin əsas səbəblərindən birinin köhnəlmiş təhsil sistemi olduğunu düşünürdü. Cədidçilik hərəkatı da məhz bu böhrana cavab olaraq doğdu. Hərəkatın başlıca məqsədləri bunlar idi:

1. Təhsildə yenilənmə:
   Mərcani hesab edirdi ki, dini elmlərlə yanaşı, riyaziyyat, təbiət elmləri kimi “fənni elmlər” də öyrədilməlidir. Elm bir bütöv kimi dərk olunmalı, din və elm bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır.

2. Rus dilinin öyrənilməsi:
   O, ərəb və fars dillərindən əlavə, Ruscanın da öyrənilməsini vacib sayırdı. Çünki o dövrdə bu dil texnologiya, idarəetmə və iqtisadi həyatın açarı idi. Mərcani üçün bu, dinə zidd bir məsələ deyil, zərurət idi. Lakin bu fikir o dövrdə “dini zəiflətmək” kimi anlaşılmış və tənqid olunmuşdu.

3. Özgüvən və tarix şüuru:
   Mərcani tez-tez türk tarixindən nümunələr gətirir, xalqına öz keçmişini xatırladırdı. O, bunu “türkçülük” üçün yox, xalqın mənəvi dirçəlişi üçün edirdi. Tarixini unudan, öz gücünə inanmayan bir millətin gələcəyi ola bilməzdi.

4. Dini əsaslardan uzaqlaşmamaq:
   Bütün yenilənmə ideyalarına baxmayaraq, Mərcani Quran və Sünnəni əsas prinsip kimi saxlayırdı. O, Hənəfi-Maturidi ənənəsinə mənsub olsa da, düşüncə azadlığını qoruyurdu və lazım gəldikdə mövcud anlayışlara tənqidi yanaşmaqdan çəkinmirdi.

Ənənəvi çevrələrlə toqquşma

Mərcaninin bu cəsarətli addımları o dövrdəki ənənəvi mollalar tərəfindən sərt reaksiya ilə qarşılandı. Onlar onun fikirlərini “dindən uzaqlaşma” kimi qiymətləndirirdilər. Bu müxalifliyin səbəbləri bir neçə istiqamətdə idi:

• Ənənəyə bağlılıq: İnsanlar öyrəşdikləri sistemin dəyişməsinə qarşı idilər. Məsələn, Mərcaninin foto çəkdirməsi belə bəziləri üçün “günah” sayılmışdı.

• Məğlubiyyət psixologiyası: Rus işğalına qarşı çıxmağa cəsarət etməyən din xadimləri, öz kimliklərini qorumaq üçün qapalı və qorxulu düşüncə mühitində yaşayırdılar.

• Cəmiyyət içi ixtilaflar: Ulema arasında davam edən qarşıdurmalar, “biz və onlar” kimi qruplaşmalar cəmiyyətin birliyinə zərbə vururdu.

Mərcani isə bu qarşıdurmalara baxmayaraq, mövcud reallığı qəbul edib, Rus hakimiyyətindən xalqın xeyrinə necə istifadə oluna biləcəyini düşünürdü. O, xalqın maariflənməsi, texnologiya və biliyin cəmiyyətə gətirilməsi üzərində dayanırdı.