Əliya İzzetbeqoviç | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Əliya İzzetbeqoviç – çağdaş İslam düşüncəsinin dərin izlər buraxan simalarından biri, həm filosof, həm də dövlət xadimi idi. Onun həyatı, fikirləri və mübarizəsi sadəcə Bosna üçün deyil, bütün İslam dünyası üçün mənəvi bir istiqamət olmuşdur.

Həyatı və mühitin formalaşdırıcı təsiri

1925-ci ildə Bosna-Hersekdə dünyaya gələn Əliya İzzetbeqoviç, ömrü boyu dörd fərqli siyasi rejim görmüş, hər birində də çətin sınaqlardan keçmişdir. Yugoslaviya Krallığının süqutundan faşist Ustaşa rejiminə, oradan da Tito dövrünün sosialist idarəçiliyinə və nəhayət müstəqil Bosna Respublikasının quruculuğuna qədər uzanan bu yol, onun düşüncəsini həm siyasi, həm də fəlsəfi baxımdan yoğurmuşdur. İzzetbeqoviç 1990–2000-ci illərdə Bosna Respublikasının prezidenti kimi ölkəsini müharibənin ən ağır illərindən çıxarmağa çalışdı. Onun mübarizəsi yalnız silahlı deyil, həm də mənəvi bir mübarizə idi – haqq, ədalət və kimlik uğrunda. Siyasi fəaliyyətinə görə iki dəfə həbs olunan İzzetbeqoviçin günahı fikir söyləmək idi. Həbs illərində o, “düşüncənin tənhalığını” yaşadı və bu tənhalıqdan “Azadlığa Qaçışım” kimi dərin bir əsər doğdu. Bosna cəmiyyətində Osmanlıdan miras qalan dini həssasiyyət və türk-İslam ənənələri, onun düşüncəsində də öz yerini tapmışdır.

Fəlsəfi baxış və düşüncə dünyası

Əliya təkcə bir siyasətçi deyildi – o, fəl­səfəni bilən, düşünən, sorğulayan bir ziyalı idi. Qərb fəlsəfəsini dərindən oxumuş, eyni zamanda Qur’an ayələrini həyat prinsipi kimi mənimsəmişdi. Onun düşüncə qaynaqları həm Şərq, həm Qərb idi: bir tərəfdən Muhəmməd İqbal və Muhəmməd Abduh, digər tərəfdən isə Bergson, Sartre və xüsusilə də Lev Şestovdan təsirlənmişdi. Lakin bu təsirlər onu öz kimliyindən uzaqlaşdırmadı – əksinə, İslamı fəlsəfi bir bütövlük kimi anlamağa yönəltdi.

“Üçüncü yol” – İslamın insan anlayışı

İzzetbeqoviçin fikrincə, İslam nə ruhbanlığın dünyadan qaçışını, nə də materializmin ruhsuzluğunu qəbul edir. O, bu iki ifratın arasında “üçüncü bir yol” təqdim edir – həm ruhu, həm də bədəni, həm bu dünyanı, həm də axirəti dəyərləndirən yol. Mikelancelo’nun insanı yalnız ruha, Darvinin insanı isə yalnız maddəyə bağlamışdı. İslam isə insanı hər iki istiqamətdə balansda saxlayır: insan həm maddi varlıqdır, həm də mənəvi məsuliyyət daşıyır. Bu baxımdan, İslam həm dünyəvi, həm də mənəvi həyat üçün bir ölçü sistemidir – ibadət yalnız səcdə deyil, həm də ədalətli davranmaq, doğru olmaq, vicdanla yaşamaqdır.

Əxlaq, azadlıq və insanın məsuliyyəti

İzzetbeqoviçin fəlsəfəsinin mərkəzində “əxlaq” dayanır. O, insanı digər varlıqlardan ayıran əsas fərqin məhz əxlaqi seçim bacarığı olduğunu deyir. Ona görə azadlıq, istədiyini etmək deyil – doğru olanı seçə bilməkdir. Həqiqi azadlıq Allaha bağlılıqla mümkündür, çünki insan yalnız Yaradan qarşısında məsuliyyət daşıyanda həqiqətən azad olur. Oruc, bu mənada insanın öz nəfsinə qarşı verdiyi bir azadlıq mübarizəsidir – aclıq və susuzluqla iradəsini sınayaraq mənəvi yüksəlişə çatmaqdır. İzzetbeqoviç həmçinin İslam elminin və bilik arayışının mənəvi motivasiyasına diqqət çəkir. Qərbdə elmin məqsədi çox vaxt maddi qazanc və hakimiyyət olmuşkən, İslam alimləri üçün elm Allaha daha yaxşı qulluq etməyin bir vasitəsidir.

Mədəniyyət və birgəyaşayış

Əliya İzzetbeqoviçin fikrincə, İslam yalnız fərdi bir inanc deyil, eyni zamanda birgəyaşayış mədəniyyətidir. Əndəlüs nümunəsini xatırladaraq, o, müsəlmanların əsarət yaratmadan fərqli din və mədəniyyətlərlə yanaşı yaşaya bildiyini vurğulayır. Onun baxışına görə, İslam cəmiyyətinin məqsədi hökmranlıq deyil, ədalətli birlikdir.

İslam Deklarasiyası və yenidən diriliş çağırışı

İzzetbeqoviçin “İslam Deklarasiyası” və “Şərq-Qərb Arasında İslam” əsərləri, onun ideya dünyasının əsasını təşkil edir. O, bu əsərlərində müsəlmanların kimliklərini itirdiyini, İslamın zahirini saxlayıb ruhunu itirdiklərini söyləyir. “Yenidən İslamlaşma” çağırışı ilə o, müsəlmanlara öz dəyərlərinə qayıtmağı, İslamı həm iman, həm düşüncə, həm də həyat sistemi kimi yenidən diriltməyi tövsiyə edir. O, heç vaxt “qəhrəmanlıq kultuna (pərəstişinə)” fikir verməmiş, hətta özü haqqında formalaşan “Əliya kultu”na qarşı çıxmışdır. Onun üçün qəhrəmanlıq yalnız Allaha məxsus idi. “Mən prezident kimi ölmək istəmirəm,” – deməklə, bu təvazökar duruşunu həyatının sonuna qədər qorumuşdur.

Əsas əsərləri

Əliya İzzetbeqoviçin fikirlərini dərindən anlamaq üçün oxunması vacib olan əsərləri bunlardır:

• İslam Deklarasiyası – Müsəlmanların yenidən diriliş çağırışı;

• Şərq-Qərb Arasında İslam – İnsan və mədəniyyət üzərinə dərin bir fəlsəfi araşdırma;

• İslamın Yenidən Doğuşunun Problemləri – çağdaş İslam cəmiyyətlərinin intibah ehtiyacını analiz edir;

• Azadlığa Qaçışım – zindanda yazılmış, ruhun azadlığına dair şəxsi qeydlər.

Nəticə

Əliya İzzetbeqoviç, həm düşüncələri, həm də əxlaqı ilə çağdaş İslam dünyasına istiqamət göstərən bir şəxsiyyət idi. O, imanla düşüncəni, ruhla həyatı birləşdirən bir məktəb qurdu. Onun həyatı bizə göstərir ki, İslam yalnız bir inanclar toplusu deyil – həm də vicdanla, ədalətlə, azadlıqla yaşamağın adıdır.

İzzetbeqoviçin sözüylə desək:

“Biz bu dünyanı tərk etməyə yox, onu düzəltməyə gəlmişik.”