Kibr, Günah və Allah ilə münasibət

Kibrli insanın etdiyi günahın əslində kimə qarşı yönəldiyi məsələsi dini düşüncənin mərkəzində dayanan əsas suallardan biridir. Əslində, insanın işlədiyi bütün günahların birbaşa qarşılığı Allahdır. Bu, həm kəlam, həm də təsəvvüf ənənəsində ümumi qəbul olunmuş bir prinsipdir.

Kəlam və təsəvvüf tarixində mühüm yeri olan Cüveyni və Bəyazid Bistami kimi alimlər, Qurani-Kərimdə böyük və kiçik günahların fərqləndirilməsinə baxmayaraq, bu fərqin əslində ilahi mərhəmətin təzahürü olduğunu bildirirlər. Onların fikrincə, mahiyyətcə günahın böyüyü və kiçiyi yoxdur, çünki hər bir günah ən uca məqama – Allaha qarşı işlənir. Necə ki, ibadət yalnız Allaha yönəlir və qulluq yalnız Ona təqdim olunur, eləcə də bu qulluq halını pozan hər bir əməl əslində Allaha qarşı edilən bir üsyandır. Deməli, bir insan təkəbbürlənib başqa birinə qarşı haqsızlıq etdikdə belə, bu davranışın günah sayılmasının əsas səbəbi onun Allahla bağladığı əhdi pozmasıdır. İnsanın həyatda bağladığı bütün dini əhdlərin və müqavilələrin ilk və əsas tərəfi Allahdır. Məsələn, nikah zamanı iki insan bir-birinə söz verdiyini düşünür, lakin gerçəkdə bu söz əvvəlcə Allaha verilir. Yalnız bundan sonra insan həmin vədini həyat yoldaşına yönəldir. Eyni məntiq ticarət və ya digər ictimai razılaşmalara da aiddir. Din baxımından bağlanan hər bir müqavilə əvvəlcə Allahla bağlanır, insanlar arasında isə bu münasibət sadəcə onun təzahürüdür. Buna görə də, “əhdə vəfa” – yəni sözə sadiqlik – əslində insanın Allahla münasibətinin göstəricisidir. Kimdə Allah qorxusu və ehtiramı yoxdursa, ondan verdiyi vədə sadiq qalmaq da gözlənilməzdir.

Allahla bəndə arasındakı münasibətin əsası mərhəmətdir. Buna görə də insanın Allah tərəfindən bağışlanması, başqa insanlar tərəfindən bağışlanmasından daha asandır. İnsanlar bir-birlərinin səhvlərini çox vaxt çətinliklə bağışlayırlar, lakin Allah bağışlamaqda sonsuz mərhəmət sahibidir. Allah aləmlərin Rəbbidir və bizi yaradan Zatdır. O, insana ən yaxın olandır, çünki insanın öz əməllərindən başqa heç nə onu Ondan uzaqlaşdıra bilməz. Bu yaxınlığı dərk edib, Allahın ucalığına yönəlmək insanın daxilindəki təkəbbürü əridir, qəlbini yumşaldır. Beləcə insan anlayır ki, kibrin kökündə duran əsas problem — günahın əslində Allaha qarşı işlənmiş olmasıdır. Bu dərk, kibrin çözülməsinin və tövbənin başlanğıcıdır.