İslamda İctihad və Fiqh Üsulu

İslam fiqhində ən mühüm məsələlərdən biri ictihad anlayışıdır. İctihad sadəcə bir dini məsələ haqqında şəxsi fikir bildirmək və ya müxtəlif mənbələri oxuyaraq nəticəyə gəlmək demək deyil. Fiqh üsulu baxımından ictihad müəyyən elmi hazırlığa, metodologiyaya və hökm çıxarma qabiliyyətinə malik olan bir alimin şəri dəlillərdən əməli-fiqhi hökmlər əldə etmək üçün göstərdiyi elmi və zehni fəaliyyətdir. Burada xüsusilə bir məsələni ayırmaq lazımdır: ictihadın əsas sahəsi füru fiqhdir, yəni insanların gündəlik həyat və əməlləri ilə əlaqəli olan fiqhi hökmlərdir. Etiqad, qeyb, Allahın sifətləri və buna bənzər məsələlər isə bu mənada ictihad sahəsinə daxil deyil. Bir alim kəlam və əqidə sahəsində də böyük biliyə sahib ola bilər, amma onun “müctəhid” adlandırılması əsasən əməli-fiqhi hökmləri dəlillərdən çıxarma qabiliyyəti ilə əlaqədardır. Məsələn, namazın şərtləri, rüknləri və namazı pozan hallar; dəstəmaz və qüslün fərzləri, sünnələri və onları pozan əməllər; oruc, zəkat və həccin icra qaydaları kimi məsələlər füru fiqhin daxilindədir. Müctəhid Qurana, Sünnəyə və digər şəri dəlillərə müraciət edərək, əvvəlcədən formalaşdırdığı fiqh üsulu prinsipləri əsasında bu məsələlər haqqında hökm çıxarır.

İctihadın əsasında fiqh üsulu dayanır

İctihad mövzusunda diqqət edilməli ən mühüm məsələlərdən biri budur ki, üsulsuz ictihaddan danışmaq mümkün deyil. Çünki hökm çıxaran şəxsin əvvəlcə hansı dəlili necə istifadə edəcəyini, dəlillər arasında ziddiyyət görünəndə necə davranacağını, Quran və Sünnədəki ifadələri hansı qaydalara əsasən anlayacağını müəyyən edən bir metodologiyası olmalıdır. Mütləq və müstəqil müctəhiddən danışırıqsa, həmin şəxsin özünəməxsus, bütöv və ardıcıl fiqh üsulunun olması tələb edilir. Başqa bir məzhəbin üsulunu olduğu kimi götürüb onun daxilində nəticə çıxaran şəxs müstəqil mənada mütləq müctəhid sayılmır. Buna görə də klassik fiqh ənənəsində ictihad yalnız çoxlu kitab oxumaq və ya çoxlu hədis bilmək deyil, bütöv bir hüquqi və metodoloji düşüncə sisteminə sahib olmaq kimi başa düşülüb.

Müctəhidlərin dərəcələri

Klassik fiqh ənənəsində bütün alimlər eyni səviyyədə qiymətləndirilməyib. Müctəhidlərin də öz daxilində müxtəlif mərtəbələri olub. Kəmalpaşazadənin təsnifatına əsasən bunu əsasən üç səviyyədə izah etmək mümkündür.

Birinci və ən yüksək səviyyə müstəqil və ya mütləq müctəhid səviyyəsidir. Belə alim başqa bir müctəhidi təqlid etmir, öz fiqh üsulunu qurur və birbaşa şəri dəlillərdən hökm çıxarır. İmam Əbu Hənifə bu kateqoriyanın ən məşhur nümunələrindən biridir.

İkinci səviyyə məzhəb daxilində müctəhid olan alimlərdir. Bunlar üsul baxımından məzhəb imamına bağlıdırlar, yəni tamamilə yeni bir fiqh üsulu yaratmırlar. Buna baxmayaraq, imamın müəyyən etdiyi üsul prinsiplərindən istifadə edərək füru fiqh məsələlərində öz ictihadlarını edə bilirlər. Hənəfi məzhəbində İmam Əbu Yusuf və İmam Muhəmməd əş-Şeybani buna nümunə göstərilə bilər.

Üçüncü səviyyə isə müəyyən məsələlərdə ictihad edə bilən alimlərdir. Onlar məzhəbin əsas üsuluna və imamına müxalif ola bilmirlər. Ancaq məzhəb imamından konkret hökm nəql edilməyən yeni bir məsələ ortaya çıxarsa, məzhəbin ümumi qaydalarına əsaslanaraq həmin məsələ haqqında nəticə çıxara bilirlər.

Müctəhidlərin aşağısında isə başqa alim təbəqələri mövcuddur. Məsələn, əshabi-təxric müctəhid imamların qısa və ya anlaşılması çətin olan ifadələrini izah edir. Əshabi-təmyiz məzhəb daxilindəki müxtəlif rəylər arasında hansının daha güclü, hansının isə zəif olduğunu müəyyənləşdirir. Bundan sonra isə məzhəbin mötəbər görüşlərini nəql edən alimlər gəlir. Bu məsələdə İbn Abidinin mövqeyi xüsusilə maraqlıdır. O, Hənəfi fiqhinin ən mühüm əsərlərindən biri olan Rəddül-Muhtar kimi çox böyük və əhatəli bir əsər yazmasına, məzhəbin görüşlərini və alimlərin mövqelərini dərindən bilməsinə baxmayaraq, özünü müctəhid kimi təqdim etməmişdir. Əksinə, özünü elmi iyerarxiyada aşağı təbəqədə yerləşdirmişdir. Bu, klassik İslam elmi ənənəsində alimlərin öz elmi səviyyələrini müəyyənləşdirərkən nə qədər ehtiyatlı olduqlarını göstərən maraqlı nümunələrdən biridir.

Mücəddid olmaqla müctəhid olmaq eyni deyil

Burada bir-birinə qarışdırılan iki anlayış da var: mücəddid və müctəhid. Mücəddid dini düşüncəni və dini həyatı yenidən canlandıran, müəyyən dövrdə İslam elmlərinin və dini həyatın ihyasına ciddi təsir göstərən şəxsdir. Amma mücəddid olmaq üçün mütləq şəkildə müstəqil müctəhid olmaq şərt deyil. Tarixdə həm müctəhid olub eyni zamanda mücəddid hesab edilən şəxslər olub, həm də ictihadın ən yüksək səviyyəsinə çatmadan dini elmlərin yenilənməsinə və canlandırılmasına böyük töhfə verən alimlər olub. Həmçinin bir əsrdə yalnız bir mücəddidin olması da zəruri deyil. Eyni dövrdə fiqh, idarəçilik, əqidə, kəlam və ya başqa bir sahədə dini ihya edən bir neçə şəxs mövcud ola bilər.

Kim ictihad edə bilər?

İctihad edə bilmək çox ağır elmi hazırlıq tələb edir. Burada məsələ sadəcə insanın çoxlu məlumata sahib olması deyil. Müasir dövrdə insanın qarşısında böyük elektron kitabxanaların, məlumat bazalarının və texnologiyanın olması onun avtomatik olaraq müctəhid olması mənasına gəlmir. İlk növbədə müctəhid Quranın hökmlərlə əlaqəli ayələrini dərindən bilməlidir. Ənənəvi olaraq təxminən 500 əhkam ayəsindən bəhs edilir. Burada təkcə ayələrin mətnini bilmək kifayət etmir. Ayələrin nazilolma səbəbləri, təfsir istiqamətləri, səhabələrin həmin ayələr haqqında görüşləri, ayələrin nazilolma ardıcıllığı və Peyğəmbərin (s.ə.s.) həmin ayələrə verdiyi izahlar da bilinməlidir. Eyni şəkildə fiqhi hökmlərlə birbaşa əlaqəli olan əhkam hədislərinə də hakim olmaq lazımdır. Hədisin sadəcə mətnini bilmək yox, onun sənədini, ravilərini və mətn baxımından necə qiymətləndirildiyini də bilmək tələb olunur. Bununla yanaşı, ərəb dilini yüksək səviyyədə bilmək ictihad üçün əsas şərtlərdən biridir. Çünki Quran və Sünnə ərəb dilindədir və bir sözün, ifadənin, əmr formasının və ya cümlə quruluşunun dəyişməsi fiqhi nəticəyə təsir göstərə bilər. Buna görə yalnız tərcümələrdən istifadə etməklə müstəqil ictihad etməyin mümkün olduğunu düşünmək klassik fiqh üsulu baxımından əsaslı yanaşma deyil. Amma bütün bunlar da kifayət etmir. Müctəhid hökm verəcəyi məsələni bütün tərəfləri ilə başa düşməlidir. Əgər məsələ cəmiyyətlə əlaqəlidirsə, həmin cəmiyyətin quruluşunu, adətlərini, ehtiyaclarını və sosial şəraitini də bilməlidir. Eyni zamanda əvvəlki alimlərin həmin məsələ haqqında nə dediyini, ortada icmanın olub-olmadığını və hansı ixtilafların mövcud olduğunu bilməlidir. Yəni ictihad yalnız mətn oxumaq deyil. Mətn, metodologiya, cəmiyyət, əvvəlki elmi irs və konkret məsələ haqqında məlumat birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Müctəhidin təqvalı olması əlbəttə ki, dini və əxlaqi baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Amma fiqh üsulu baxımından burada incə bir fərq var. İctihadın texniki baxımdan düzgün hesab edilməsi ilk növbədə şəxsin elmi qabiliyyəti və metodoloji hazırlığı ilə bağlıdır. Təqva isə həmin alimin etibarlılığı, ona qarşı hüsnü-zənn və elmi şəxsiyyətinin kamilliyi baxımından mühüm xüsusiyyətdir. Başqa sözlə, ictihad qabiliyyəti elmi bir məsələdir, təqva isə bununla yanaşı gedən əxlaqi və dini bir keyfiyyətdir.

Müasir dövrdə yeni məsələlər və ictihad

Bu gün əvvəllər mövcud olmayan çoxlu problemlər ortaya çıxır. Məsələn, astronavtın kosmosda namaz qılması, qibləni necə müəyyən etməsi və ya dəstəmaz məsələsi kimi suallar klassik dövrdə eyni formada mövcud deyildi. Amma bu, hər yeni məsələ ortaya çıxanda İmam Əbu Hənifə, İmam Şafii və ya İmam Malik səviyyəsində yeni bir mütləq müctəhidə ehtiyac olduğu mənasına gəlmir. Çünki mövcud fiqh ənənəsinin daxilində artıq çox geniş üsul, füru fiqh və fiqhi qaydalar sistemi formalaşıb. Müasir məsələlər bu metodologiya daxilində araşdırılaraq onlara uyğun fətvalar verilə bilər. Burada xüsusilə maraqlı olan məsələlərdən biri süni intellekt mövzusudur. Bu gün bəzən düşünülür ki, bütün təfsir, hədis və fiqh kitablarını süni intellekt sisteminə yükləsək, həmin sistem özü ictihad edə bilər. Amma fiqh üsulu baxımından bu yanaşma düzgün deyil. Çünki ictihad yalnız məlumat toplamaq və onu emal etmək deyil. İctihad üçün metodoloji düşüncə, məsələnin mahiyyətini anlama, dəlilləri qiymətləndirmə, fərqli dəlillər arasında münasibət qurma və fiqhi nəticə çıxarma qabiliyyəti tələb olunur. Yəni böyük məlumat bazasına sahib olmaqla müctəhid olmaq eyni şey deyil. Bu səbəbdən müasir problemlərin həlli üçün hər şeyi sıfırdan qurmağa ehtiyac yoxdur. Mövcud fiqh üsulundan, məzhəblərin fiqhi irsindən və ümumi fiqh qaydalarından istifadə etməklə yeni məsələlər haqqında fətva vermək mümkündür.

Müasir dövrdə “ictihad” iddiaları

Müasir dövrdə bəzən insanlar müxtəlif məzhəblərin kitablarından ayrı-ayrı hökmləri seçərək bunu ictihad kimi təqdim edirlər. Halbuki insan əvvəlcədən müəyyən etdiyi ardıcıl bir fiqh üsuluna sahib deyilsə, bir məsələdə Hənəfi görüşünü, başqa məsələdə Şafii görüşünü, digər məsələdə isə başqa bir alimin görüşünü sadəcə özünə daha uyğun gəldiyi üçün seçirsə, bunu həqiqi mənada ictihad adlandırmaq çətindir. Çünki ictihadın əsas xüsusiyyəti metodoloji ardıcıllıqdır. Müctəhid əvvəlcə öz hökm çıxarma üsuluna sahib olur və sonra qarşısına çıxan məsələlərə həmin üsulu tətbiq edir. Əgər nəticəni əvvəlcədən seçib sonra ona uyğun dəlil axtarılırsa, burada üsul nəticəni müəyyən etmir, əksinə nəticə üsulu müəyyən edir. Bu isə klassik mənada ictihaddan daha çox müxtəlif görüşlər arasında seçim etməyə və eklektik yanaşmaya çevrilir.

“Köhnə fiqhi” yanaşması

Müasir dövrdə qarşılaşdığımız başqa bir yanaşma klassik İslam fiqhini “1300 illik köhnə cəmiyyətin fiqhi” kimi təqdim edib onu müasir dövr üçün yararsız hesab etməkdir. Bu yanaşmada əsas problem ondan ibarətdir ki, əgər klassik fiqh sistemi sırf tarixi şəraitin məhsulu hesab edilərək kənara qoyulursa, onun əvəzinə hansı sistemin gətiriləcəyi də göstərilməlidir. Quran və Sünnənin hökmlərini yalnız müəyyən tarixi dövrlə məhdudlaşdırdıqda, onların universal dəlil olma xüsusiyyəti də müzakirə mövzusuna çevrilir. Bu halda isə fiqhin boşaltdığı sahənin nə ilə doldurulacağı sualı ortaya çıxır. Sadəcə mövcud sistemi tənqid etmək kifayət deyil. Onun əvəzinə həm nəzəri, həm də praktik baxımdan ardıcıl və əsaslandırıla bilən alternativ sistem ortaya qoymaq lazımdır.

Fiqhi ixtilaflar niyə yaranır?

İslam fiqhində müxtəlif məzhəblərin eyni məsələ haqqında fərqli hökmlər verməsi ilk baxışdan ziddiyyət kimi görünə bilər. Amma bunun arxasında çox ciddi dil və metodologiya məsələləri dayanır. Bunun ən məşhur nümunələrindən biri Bəqərə surəsinin 228-ci ayəsində keçən “sələsətə quru” ifadəsidir. Ayədə boşanmış qadının iddət müddətindən danışılır. Burada istifadə edilən “qur” sözü ərəb dilində müştərək sözlərdəndir. Yəni eyni söz birdən artıq məna ifadə edə bilir. Ərəb qəbilələrinin bir hissəsi bu sözü heyz müddəti, digər hissəsi isə təmizlik müddəti mənasında işlədib. Bu dil fərqinə görə Hənəfi və Hənbəli alimləri ayədəki ifadəni “üç heyz müddəti” kimi, Şafii və Maliki alimləri isə “üç təmizlik müddəti” kimi başa düşüblər. Burada hər iki tərəf eyni Qurana baxır və eyni ayəni dəlil gətirir. Fərq Qurana münasibətdən yox, ayədəki sözün dil baxımından hansı mənaya üstünlük verilməsi məsələsindən yaranır. Müqayisə üçün, əri vəfat etmiş qadının iddətindən danışılan yerdə müddət açıq şəkildə dörd ay on gün kimi göstərildiyinə görə bu məsələdə belə bir ixtilaf meydana gəlməyib. Bu nümunə fiqhi ixtilafın necə yarandığını çox yaxşı göstərir. Bəzən insanlar məzhəblərin fərqli hökm verməsini din daxilində ziddiyyət kimi görürlər. Halbuki bir çox hallarda bu fərqlərin arxasında dil, dəlilin anlaşılması və üsul fərqləri dayanır.

Məzhəblər arasındakı fərqlilik bir zənginlikdir

Fiqhi ixtilaf məsələsində ən vacib məqamlardan biri də budur ki, bu fərqliliklər həmişə problem kimi qiymətləndirilməməlidir. İslam dünyası İndoneziyadan Mərakeşə qədər çox geniş coğrafiyanı əhatə edib. Müxtəlif xalqlar, iqlimlər, cəmiyyətlər, adətlər və yaşayış formaları mövcud olub. Bütün bu coğrafiyada insanların həyatına yalnız bir fiqhi tətbiqi məcburi şəkildə tətbiq etmək bir çox hallarda ciddi çətinliklər yarada bilərdi. Fərqli müctəhidlərin və məzhəblərin mövcudluğu isə İslam fiqhində müəyyən bir elastiklik yaradıb. Xüsusilə ailə və sosial münasibətlər kimi sahələrdə müəyyən bir məzhəbin hökmünün tətbiqində ciddi çətinlik meydana çıxdıqda, üsuluna uyğun şəkildə başqa mötəbər məzhəbin görüşündən istifadə edilməsi problemin həllinə imkan verə bilər. Bu mənada fiqhi ixtilaf parçalanmadan daha çox İslam hüquq düşüncəsinin zənginliyi və həyatın fərqli şərtlərinə uyğunlaşma imkanlarından biri kimi də başa düşülə bilər.

“İctihad ictihadı pozmaz” prinsipi

Fiqh üsulunda çox mühüm qaydalardan biri belədir: “İctihad ictihadı pozmaz.” Yəni bir müctəhidin ictihadı başqa bir müctəhidin ictihadını avtomatik olaraq etibarsız etmir. Çünki hər iki müctəhid öz elmi hazırlığına, dəlillərə və metodologiyasına əsaslanaraq nəticəyə gəlib. Onlardan birinin digərindən fərqli hökm verməsi ikinci hökmün heç bir elmi dəyərinin olmadığı mənasına gəlmir. Müctəhid də insan olduğu üçün xəta etməsi mümkündür. Ancaq adi müsəlman etibar etdiyi və elmi səlahiyyət sahibi hesab etdiyi bir müctəhidə hüsnü-zənn ilə tabe olubsa, sonradan həmin ictihadın zəif olduğu ortaya çıxsa belə, müqəllidin (təqlid edənin) əvvəlki əməlləri buna görə etibarsız sayılmır. Çünki adi insandan müctəhid səviyyəsində dəlilləri araşdırmaq tələb edilmir. Onun məsuliyyəti etibar edə biləcəyi elm əhlinə müraciət etməkdir.

Fiqh sadəcə “hüquq” deyil

Sonda bir terminoloji məsələyə də diqqət yetirmək lazımdır. İslam fiqhini müasir mənada işlədilən “hüquq” anlayışı ilə tam eyniləşdirmək doğru deyil. Müasir hüquq əsasən insanlar, təşkilatlar və dövlət arasındakı münasibətləri tənzimləyir. Namazın necə qılınması, dəstəmazın hansı halda pozulması və ya orucun şərtləri müasir hüququn mövzusu deyil. Fiqh isə bunların hamısını öz daxilində əhatə edir. Yəni fiqh yalnız məhkəmə, müqavilə, ailə, miras və cinayət məsələlərindən ibarət deyil. Təharətdən namaza, orucdan ticarətə, ailə münasibətlərindən mirasa qədər insanın bütün əməli həyatını əhatə edir. Bu səbəbdən İslam fiqhini yalnız “İslam hüququ” kimi başa düşmək onun əhatə dairəsini daraltmış olur. Fiqh daha geniş mənada insanın Allah qarşısındakı və digər insanlar qarşısındakı əməli məsuliyyətini nizama salan bütöv bir sistemdir.