Həsən əl-Bənna: Düşüncəsi və İxvan Hərəkatı | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Həsən əl-Bənna, müasir dövrdə İslam dünyasında dərin iz buraxan İxvan ənənəsinin (Müsəlman Qardaşlar hərəkatının) qurucusudur. Hər bir düşünürün ideyalarını anlamaq üçün onun hansı tarixi, ictimai və siyasi mühitdə yetişdiyini bilmək çox önəmlidir. Əl-Bənnanın fikirlərini dəyərləndirmək üçün o dövrün Misir cəmiyyətinə, kolonial təzyiqlərə və sosial parçalanmaya nəzər salmaq lazımdır. Onun düşüncə sistemini düzgün anlamağın ən sağlam yolu isə, birbaşa öz qələmindən çıxan “Risalələr” və xatirələri kimi mənbələrə istinad etməkdir; çünki sonradan yazılan şərhlər çox vaxt müəllifin niyyətini təhrif edə bilər. Həsən əl-Bənna ömrünü İslama həsr etmiş bir şəxsiyyət idi. Onu digər nəzəriyyəçilərdən fərqləndirən əsas cəhət, ideyalarını yalnız düşüncə səviyyəsində qoymaması, onları real həyata tətbiq etməsidir.

Misirin ictimai-siyasi vəziyyəti və hərəkatın yaranması

Əl-Bənna mübarizəsinə Misirin milli oyanış dövründə, lakin eyni zamanda ingilis müstəmləkəçiliyinin ciddi təzyiq göstərdiyi bir şəraitdə başlamışdı. Bu dövrdə Misir cəmiyyəti sosial baxımdan kəskin ziddiyyətlər yaşayırdı — bir tərəfdə Avropa həyat tərzini mənimsəmiş zadəgan təbəqə, o biri tərəfdə isə yoxsulluq içində boğulan geniş xalq kütlələri vardı. Belə bir mühitdə əl-Bənnanın əsas məqsədi İslam prinsiplərinə əsaslanan ədalətli bir cəmiyyət qurmaq idi və bu xəttdən ömrü boyu dönmədi. Hələ gənclik illərində dini məktəbdə təhsil alarkən elmə və təşkilatlanmaya böyük maraq göstərmiş, “Haramların Qarşısını Alma Cəmiyyəti” kimi təşəbbüslərlə təbliğ fəaliyyətinə başlamışdı. 1928-ci ildə isə İsmailiyyə şəhərində altı dostu ilə birgə “İxvanül-Müslimin” (Müsəlman Qardaşlar) hərəkatının əsasını qoydu. Bu hərəkat sonradan Misirdən başlayaraq Pakistan, Suriyə və Afrikanın müxtəlif bölgələrinə qədər yayılan ən təsirli İslam yönümlü siyasi cərəyanlardan birinə çevrildi.

Əl-Bənnanın metodologiyası və dəvət prinsipləri

Həsən əl-Bənna, fəaliyyətini planlı şəkildə qurmuş və hər addımı üçün konkret bir proqram müəyyənləşdirmişdi.

1. Təhsil və maarifləndirmə:
Ev məclisləri, məscid dərsləri, iş yerlərində maarif müzakirələri və “Çərşənbə axşamı dərsləri” adlı iclaslar təşkil edilir, Risalələr və broşürlər vasitəsilə xalq arasında ideyalar yayılırdı. O, həm də sağlam və enerjili nəsil yetişdirmək üçün idman və düşərgə fəaliyyətlərini təşviq edirdi.

2. Quran əsaslı idarəçilik:
Əl-Bənna bütün təşkilati strukturu, idarəetməni, iqtisadi və siyasi münasibətləri Qurani prinsiplərə söykəndirirdi.

• Məsələn, daxili idarəçilikdə “Allahın endirdiyi ilə hökm verin” (Maidə, 49) ayəsini əsas götürürdü.

• Xarici münasibətlərdə isə “Sizi orta bir ümmət etdik” (Bəqərə, 143) ayəsini ön plana çıxarırdı.

3. İslahat və mübarizə:
Əl-Bənna həm fərdi, həm də ictimai islahatı önəmli sayırdı. O, həm mənəvi yenilənməni, həm də imperializmə qarşı söz və əməl səviyyəsində mübarizəni zəruri hesab edirdi.

4. Bütövlük və etika:
Onun düşüncəsində iman, əxlaq və əməl bir-birindən ayrılmazdır. Deyirdi ki, əgər söz və əməl arasında uyğunsuzluq varsa, heç bir fəaliyyət səmərə verməz. Müsəlman şəxsiyyət həm davranışında, həm əqidəsində, həm də ictimai münasibətlərində etibarlı və prinsipial olmalıdır.

5. Təkfirə qarşı duruş:
Həsən əl-Bənna təkfir (başqasını kafir sayma) yanaşmasını rədd etmişdir. Onun fikrincə, hər bir insan müsəlman olma potensialına malikdir və bu imkan həyatının sonuna qədər açıq qalmalıdır.

6. Qərb tənqidi:
O, Qərb mədəniyyətini yalnız texnoloji inkişafına görə deyil, mənəvi dəyərləri dağıtması səbəbilə də tənqid edirdi. Əl-Bənnaya görə, Qərb cəmiyyəti materializm və eqoizm üzərində qurulmuş, faiz və həzz mərkəzli bir həyat tərzini yaymışdır.

İxvanın kimliyi və təsəvvüf əlaqəsi

Həsən əl-Bənna “Risalələr”ində İxvanı belə təsvir edir:

1. Sələfi yönümlü bir hərəkat,

2. Əhli Sünnə əqidəsinə sadiq,

3. Təsəvvüfi dəyərləri daşıyan bir cərəyan,

4. Siyasi, elmi, mədəni və ictimai sahələri birləşdirən nizamlı bir təşkilat.

Əl-Bənna təsəvvüf irsinə böyük hörmətlə yanaşırdı. O, təsəvvüfün insanın mənəvi kamilliyinə və daxili təmizliyinə yönəlmiş mühüm bir məktəb olduğunu düşünürdü. Onun fikrincə, ibadət yalnız fiqhi qaydalardan ibarət deyil; həm də əxlaq və irfan dərinliyi ilə mənalanmalıdır. Həqiqi azadlıq, nəfs üzərində qələbə qazanmaqla mümkündür.

Qadın və vətən anlayışı

Qadının rolu:
İxvan hərəkatı Misirdə qadınları sosial fəaliyyətlərdə ən aktiv şəkildə iştirak etdirən təşkilatlardan biri idi. Gənc qızlar və qadınlar üçün xüsusi bölmələr yaradılmışdı. Əl-Bənna İslamın qadına yüksək dəyər verdiyini və onun hüquq və məsuliyyət baxımından kişi ilə bərabər olduğunu vurğulayırdı.

Vətən anlayışı:
Onun fikrincə, insanın yaşadığı torpaq onun vətənidir, lakin İslam baxımından bu sərhəd son müsəlmanın yaşadığı yerə qədər uzanır. Əl-Bənna üçün “vətən” anlayışı yalnız coğrafi deyil, mənəvi və ümmətcil məna daşıyırdı. Xüsusilə Fələstin məsələsini İslam ümmətinin vicdan problemi kimi qiymətləndirirdi.

Türkiyəyə təsiri: Seyyid Qutub xətti

İxvanın təsiri zamanla Misirdən kənara çıxaraq Ürdün, Suriya, Pakistan, Afrika və digər bölgələrə yayıldı. Türkiyədə isə bu təsirin əsas daşıyıcısı Seyyid Qutub olmuşdur.

• Qutubun əsərləri 1960-cı illərdə türkcəyə çevrilməyə başlanmış və Mövdudi, Əli Şəriəti ilə yanaşı Türkiyə müsəlman gəncliyinə yön verən əsas adlardan biri olmuşdur.

• Xüsusilə 80–90-cı illərdə Qutubun düşüncələri radikal dini axtarışlara cavab vermiş, lakin 1990-cı illərdən sonra dialoq, demokratiya və tarixi oxunuş kimi yeni yanaşmalar ön plana çıxmışdır.

• Bu mərhələdə Fazlurrahman, Mahmud Muhəmməd Taha kimi düşünürlərin ideyaları daha çox müzakirə olunmağa başlamışdır.