Seyyid Qutub, müasir dövrdə İslam düşüncəsinə, xüsusilə də İslami hərəkatların formalaşmasına dərin təsir göstərmiş bir şəxsiyyətdir. Onun haqqında çoxlu yazılar və fikirlər səsləndirilib, lakin bu müxtəlif baxışlar bəzən bir-birindən fərqli Seyyid Qutub obrazlarının yaranmasına səbəb olub. Qutubu və onun ideyalarını anlamağın ən doğru yolu, onu yetişdirən dövrün siyasi, ictimai və mədəni şəraitini nəzərə almaqdır — özü də bunu daim vurğulayırdı.
Misir Konteksti və Siyasi Mühit
Seyyid Qutubu başa düşmək üçün əvvəlcə XX əsr Misirinə baxmaq lazımdır. 1800-cü illərin əvvəlində Napoleona tabe olan Fransa ordusu Misiri işğal etmiş və bu hadisə Şərq üzərində sistemli Qərb araşdırmalarının başlanğıcı olmuşdur. Daha sonra, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra ölkə İngiltərənin təsir dairəsinə düşdü və 1922-ci ildə Əhməd Fuad kral elan edildi. Bu dövrdə Misir, Osmanlı ilə yanaşı, Qərbin təsiri altına girdi və modernləşmə adı ilə bir çox qərb yönümlü islahatlara səhnə oldu. İngilis müstəmləkəçiliyinin güclənməsi millətçi axınları da hərəkətə gətirdi. Seyyid Qutub (1906-cı il təvəllüdlü) elə bir mühitdə yetişdi ki, orada millətçilik və ərəblik ideyaları güclü idi. Gəncliyində daha çox liberal və dünyəvi çevrələrdə idi, bir müddət Vəfd Partiyasına üzv olmuşdu. Lakin sonralar bu siyasi münasibətləri tamamilə tərk etdi. 1928-ci ildə Həsən əl-Bənna tərəfindən qurulan İxvanül-Müslimin (Müsəlman Qardaşlar) hərəkatı, İslamın yalnız ibadətlərdən ibarət olmadığını, eyni zamanda sosial və siyasi həyatın da İslam prinsipləri üzərində qurulmalı olduğunu ön plana çıxardı. Bu fikir, Qutubun da düşüncə sistemində əsas yer tutdu. Qutub 1952-ci ildə baş verən hərbi çevrilişi əvvəlcə dəstəkləmişdi. Lakin çox keçmədən çevrilişin liderlərinin (xüsusilə Cəməl Əbdülnasirin) məqsədlərinin İslami dəyərlərlə ziddiyyət təşkil etdiyini anlayaraq onlardan uzaqlaşdı və İxvan hərəkatına qoşuldu. Ardınca həbs olundu, azadlığa buraxıldı, lakin 1954-cü ildə baş verən sui-qəsd cəhdindən sonra yenidən tutuldu və illərlə zindan həyatı yaşadı. 1966-cı ilin avqustunda, 60 yaşında, dar ağacından asıldı.
Seyyid Qutubun Əsas Fikirləri və Anlayışları
1. Ədəbiyyatçı Qutub və Qurandakı “Təsvir Metodu”
Seyyid Qutubun həyatının ilk dövrləri ədəbiyyatla sıx bağlı idi — o, şair, tənqidçi və roman müəllifi kimi tanınırdı. Qurana baxışında da bu ədəbi duyum öz əksini tapır. Qutuba görə, Qurani-Kərim öz oxucusunu təkcə məzmunla deyil, təsvir gücü ilə də təsirləndirir. O, xüsusilə Quranda işlədilən bədii təsvirlərin — Cənnət, Cəhənnəm, hesab günü kimi anlayışların — insanın qəlbinə necə toxunduğunu, bu üslubun ədəbi dərinliyini vurğulayırdı. Misir kimi poeziya və ədəbiyyatın güclü olduğu bir cəmiyyətdə bu yanaşma Qurani anlayışın yeni bir istiqamət qazanmasına səbəb oldu.
2. Sosial Ədalət və İslam
1940-cı illərin sonunda qələmə aldığı “İslamda Sosial Ədalət” əsəri ilə Qutub, İslamda iqtisadi və ictimai bərabərlik məsələlərinə yeni bir baxış gətirdi. O dövrdə sol ideyaların təsiri altında olan müsəlman cəmiyyətlərinə qarşı Qutub göstərdi ki, ədalət, bərabərlik və insan haqları anlayışlarının kökü İslamın özündədir. Misirdə kasıblıq, təbəqələşmə və imkan bərabərsizliyi geniş yayılmışdı. Qutub bu haqsızlığa qarşı sərt bir dil istifadə etdi və xüsusilə də lüks və israfı “mənəvi xəstəlik” adlandırdı. Onun fikrincə, bir tərəfdə aclıqdan əziyyət çəkənlər var ikən, digər tərəfdə sərvət nümayişi edənlər İslamın ruhuna tamamilə zidd yaşayırdılar. Həmçinin Qutub dini rütbəyə sahib, lakin xalqın ağrılarını anlamayan alimləri də tənqid etdi — çünki onun nəzərində İslam, həyatdan uzaq bir düşüncə deyil, cəmiyyətin bütün sahələrində ədaləti yaşadan canlı bir sistem idi.
3. Qərb Tənqidi və Sivilizasiya Mübahisəsi
Seyyid Qutub, Qərb mədəniyyətini və İslamı bir-birinə tam zidd iki dünyagörüşü kimi görürdü. Onun fikrincə, Qərb dəyərləri insanın mənəvi tərəfini yox sayır və maddi maraqları hər şeyin mərkəzinə qoyur. O, İngiltərə və Fransanın rifahının əslində Asiya və Afrikanın təbii sərvətlərinin talan edilməsi nəticəsində formalaşdığını vurğulayırdı. Qutub üçün Qərb sivilizasiyası “həzz mədəniyyəti”, mənəviyyatsız və məqsədsiz bir sistem idi. Bununla belə, o etiraf edirdi ki, Qərb özünü yeniləyə bilir və buna görə də, hələ tam çökməyib. Lakin bu yenilənmə, İslamın təqdim etdiyi mənəvi əsaslardan uzaq qaldığı üçün, bəşəriyyəti xilas edə biləcək bir dəyərlər sistemi yarada bilməz.
4. Əqidə və “Öncü Nəsil” Anlayışı
Qutubun düşüncəsində hər şeyin mərkəzində əqidə (iman əsasları) dayanır. O, millətçilik, irqçilik, tayfaçılıq kimi anlayışları İslamla bir araya gətirilməz hesab edirdi. Zindanda yazdığı “Yoldakı işarələr” adlı məşhur əsərində, İslam düşüncəsinin sonrakı dövrlərdə xarici təsirlər — yunan fəlsəfəsi, fars idarəçilik sistemi kimi elementlərlə qarışdığını qeyd edir. Ona görə, yenidən dirçəliş üçün Qurandan birbaşa bəhrələnən, saf düşüncəli bir Öncü Nəsil yetişdirilməlidir. Bu nəsil, dəyişikliyi fərddən başlayaraq cəmiyyətə doğru mərhələli şəkildə həyata keçirməli və nəticədə bəşəriyyətə doğru yol göstərən bir nümunəyə çevrilməlidir. Qutub həm də məqsədə aparan yolun vəhyin prinsiplərinə uyğun olmasını əsas şərt sayırdı; faydacılığı və məqsəd naminə hər vasitəyə icazə verilməsini isə rədd edirdi.
5. “Cahili Cəmiyyət” (Cahiliyyə) Məfhumunun İzahı
Seyyid Qutubun ən çox müzakirə olunan anlayışlarından biri “cahili cəmiyyət”dir. O, Allahın hökmlərinin ictimai həyatdan uzaqlaşdırıldığı hər bir quruluşu cahili sistem adlandırırdı. Bu, fərdləri tək-tək “kafir” elan etmək deyil, bütövlükdə bir sistem tənqididir. Onun məqsədi cəmiyyəti tamamilə rədd etmək yox, onu dəvət və islah yolu ilə yenidən Qurani prinsiplərə qaytarmaq idi. Qutuba görə, İslamın əsas hədəfi insanı insanın köləsi olmaqdan azad edib yalnız Allaha qul etməkdir — yəni həqiqi azadlıq budur. Bununla belə, bəzi tənqidçilər qeyd edirdilər ki, Qutubun Məkki dövr ayələrinə yönəlməsi və Misir cəmiyyətini “cahili” kimi təqdim etməsi, o dövr üçün çox sərt bir mövqe idi.
6. Cihad Anlayışı
Qutub cihadı yalnız silahlı mübarizə kimi deyil, hər sahədə haqq uğrunda aparılan səy kimi dəyərləndirirdi. O, tebliği, təbliğə mane olan sistemlərlə mübarizəni də cihadın tərkib hissəsi sayırdı. Ona görə, cihadı yalnız müdafiə ilə məhdudlaşdırmaq bir “kompleks” idi. Cihad həm də hücum mənasında — haqqı təbliğ üçün maneələri aradan qaldırmaq vasitəsi kimi başa düşülməlidir. Əsas məqsəd hökmranlıq deyil, insanın azadlığı və haqqın yayılması idi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder