Mövdudinin düşüncəsini anlamaq üçün onun yaşadığı mühitin və tarixi dövrün xüsusiyyətlərini nəzərə almaq vacibdir. İngilislər 1500-cü illərdən etibarən Hind yarımadasına gəlmiş, 1600-cü ildə Babur dövləti ilə ticarət müqaviləsi bağlamışdılar. 1813-cü ilə gəldikdə isə bu müqaviləni yeniləyərək bölgədə demək olar ki, dövlət kimi mövqe qazanmışdılar. İngilis idarəçiliyi dövründə, cəmi yarım əsr ərzində müsəlmanların təsiri xeyli zəifləyir, onlar ictimai və siyasi sahədə geri plana çəkilirlər. Mövdudi məhz bu çətin dövrdə, 1903-cü ildə Heydərabadda dünyaya gəlmişdi. O zaman Heydərabad Babur sülaləsi dövründə əsası qoyulmuş, Orta Asiyadan gəlmiş türk nəsilləri tərəfindən idarə olunan, həm müstəqil, həm də iqtisadi cəhətdən güclü bir dövlət idi. Atası hüquqşünas idi, lakin İngilislərə qarşı mənəvi məsafə saxlayırdı və oğlunu xüsusi müəllimlər vasitəsilə yetişdirirdi. Atasının erkən vəfatından sonra Mövdudi təhsilini öz səyi ilə davam etdirdi. Anası türkiyəli idi, ailədə Urdu dili danışıq dili kimi işlədilirdi. Bu səbəbdən Mövdudinin Urduca ifadə bacarığı çox güclü və təsirli idi.
Fikri formalaşması və ilk fəaliyyətləri
Gənc yaşlarından həm elmi, həm də ictimai fəaliyyətlərlə məşğul olan Mövdudi, ilk dəfə Xilafət hərəkatına dəstək verən “Cəmiyyəti-Uləma-i Hind” təşkilatının əl-Cəmiyyət dərgisində çalışmışdı. İngilislərin cihad anlayışını “barbarlıq” kimi təqdim etdiyi bir dövrdə, o, cəmi 18–19 yaşlarında ikən “əl-Cihad fil-İslam” adlı əsərini yazaraq bu təhrifə qarşı çıxmışdı. Onun düşüncələri qısa müddətdə Muhəmməd İqbal kimi dövrün böyük şəxsiyyətlərinin diqqətini çəkdi. İqbal Mövdudiyə müəyyən bir mərkəzdə dini təhsil və maarifçilik işi aparmağı təklif etdi. Bunun nəticəsində Lahor yaxınlığında Darül-İslam adlı bir mərkəz quruldu. Mövdudi burada ən yaxın silahdaşı Əmin Əhsən İslahi ilə birlikdə tədris proqramları hazırladı. Mövdudi o dövrdə İslamın təqdimatında ciddi bir qüsur görürdü: ya dinin yalnız mənəvi tərəfi vurğulanır, ya da dünyəvi tərəf qabardılır, lakin bütöv bir yanaşma qurulmurdu. Bu boşluğu doldurmaq üçün o, öz dərgisi Tərcümanül-Qur’an'da “Saleh bir cəmiyyətin zərurəti” adlı yazı ilə alimləri bir araya gəlməyə çağırdı. 1941-ci ildə Lahorda təxminən 75 alim və fikir adamının iştirakı ilə Camaat-ı İslami təsis olundu. Bu hərəkatın məqsədi siyasi partiya yaratmaq deyil, İslamın ictimai və mənəvi əsaslarını sistemli şəkildə dirçəltmək idi.
Siyasi mübarizəsi və konstitusiya fəaliyyəti
Əvvəlcə Mövdudi Hind yarımadasının parçalanması ideyasına (İki Millət Nəzəriyyəsinə) müsbət baxmırdı. Lakin 1947-ci ildə bölgə Hindistan və Pakistan kimi iki ayrı dövlətə bölünəndə, o, Pakistan tərəfinə keçməyə məcbur qaldı. Pakistan qurulduqdan sonra yeni dövlətin liderləri “İslam dövləti” anlayışı yerinə “müsəlmanların dövləti” ideyasını əsas götürərək daha çox dünyəvi bir sistem qurmaq meyli göstərdilər. Bu vəziyyət Mövdudini konstitusiya mübarizəsinə yönəltdi. Onun və digər islamçıların ciddi səyləri nəticəsində 1956-cı ildə qəbul edilən ilk Pakistan konstitusiyasında “dövlətin dini İslamdır və heç bir qanun Qur’an və Sünnətə zidd ola bilməz” maddəsi yer aldı. Sonradan bu maddə general Əyyub Xan tərəfindən konstitusiyadan çıxarılsa da, Mövdudinin mübarizəsi böyük təsir qoydu. Siyasətə girmə niyyəti əvvəlcə olmasa da, dövlətin İslamı kənara qoymasından narahat olduğu üçün aktiv siyasi fəaliyyətə başladı. Bu yolda bir neçə dəfə həbs olundu, hətta bir dəfə ölüm hökmü ilə üzləşdi (İslam dünyasından gələn etirazlarla cəza ləğv edildi). Onun siyasi mübarizəsinin zəif nəticə verməsinin əsas səbəbləri kimi xalqın maarif səviyyəsinin aşağı olması və Camaat-ı İslaminin ziyalı təbəqəyə daha çox xitab etməsi göstərilir. Bununla belə, hərəkat Pakistan cəmiyyətində İslamın ideoloji dayaqlarından biri kimi qəbul olunurdu.
Mövdudinin düşüncə sisteminin əsas istiqamətləri
1. Dini düşüncə və ictihad prinsipi
Mövdudi dini anlayışında təkcə Qur’anı əsas götürmür; o, Qur’an və Sünnətin bir-birini tamamlayan bütöv bir mənbə olduğunu vurğulayır. Xüsusilə Sünnəti “həyatın praktik təcəssümü” kimi dəyərləndirir və onu hüquqi baxımdan konstitusiya məqamda görür. Hədislərə tənqidi yanaşsa da, bu yanaşma rədd deyil, mətn və Qur’an uyğunluğuna diqqət yönlüdür. O, məzhəblərə qarşı ifrat mövqeləri (nə Diyobəndilər kimi sərt, nə də Əhli Hədis kimi inkarçı) qəbul etmirdi. Əksinə, ictihad qapısının qiyamətə qədər açıq olduğunu müdafiə edirdi. Onun üçün ictihadın əsas dayaqları Qur’an, Sünnət və cəmiyyətin real ehtiyacları idi (yəni “məsalih” prinsipi).
2. Şəriətin bütöv anlayışı
Mövdudiyə görə, İslam hüququ sadəcə cəza sistemi deyil; o, cəmiyyətin islahı, sosial ədalətin bərpası və insan həyatının hər sahəsində harmoniya yaratmaq üçün göndərilmiş tam bir həyat nizamıdır. O belə deyirdi:
“Şəriət insanın fərdi və ictimai həyatını tam şəkildə tənzimləyən, heç bir hissəsi yarımçıq olmayan kamil bir həyat proqramıdır.”
Mövdudi parçacı yanaşmaya qarşı çıxırdı — onun fikrincə, şəriətin yalnız bəzi hissələrini tətbiq etməklə nəticə almaq mümkün deyil; məqsəd İslamın bütün sistemini həyata keçirmək olmalıdır.
3. Siyasi baxış və ümumbəşəri yanaşma
Mövdudi İslamı yalnız müəyyən bir bölgənin dini kimi deyil, bəşəriyyət üçün ümumi bir həyat modeli kimi görürdü. O, müsəlmanların birliyinin qorunması üçün institutsional bir mexanizmin vacibliyini vurğulayırdı. Xilafətin süqutu ilə yaranan boşluğun əvəzində Qərb sistemlərinin (kapitalizm, kommunizm, faşizm və s.) insanlığa ədalət gətirmədiyini bildirir, gələcəyin İslam üçün ümidverici ola biləcəyini düşünürdü. Mövdudi fəaliyyətlərində zorakılığa qarşı idi, ictimai dəyişiklikləri dinc və maarifləndirici yolla həyata keçirmək tərəfdarı idi.
Əsərləri və üslubu
Mövdudi əsərlərini klassik alimlər kimi quru akademik üslubda deyil, müasir oxucuya yaxın və anlaşıqlı dildə yazmışdı. Əsərlərinin hamısı Urduca olsa da, yazıldığı andan etibarən sürətlə ərəbcə və ingiliscəyə tərcümə olunaraq geniş yayılmışdır. Onun ən məşhur əsəri “Təfhimül-Qur’an” – xüsusilə gənc tələbələr və yeni nəsil üçün yazılmış bir təfsirdir. Mövdudi bu əsərdə Qur’an ayələrinin müasir insan üçün nə demək istədiyini sadə, lakin dərin şəkildə izah etməyə çalışmışdır. Maraq doğurucudur ki, bu əsərin ərəbcə tərcümələri orijinal Urdu nüsxələrindən daha çox satılmışdır. O, araşdırmalarını səthi aparmırdı; Qur’anda adı çəkilən bölgələri şəxsən gəzərək “Tarixi Ərzi-Qur’an” (Qur’an coğrafiyası tarixi) adlı bir əsər yazmış və təfsirində ilk dəfə xəritə və sxemlərdən istifadə etmişdi.
Mövdudinin düşüncəsi təkcə Pakistan və Hindistanla məhdud qalmayıb, Seyyid Qutub başda olmaqla bir çox İslam düşünürünə və İxvanul-Müslimin hərəkatına da dərin təsir göstərmişdir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder