İslam iqtisadı, bazarın yalnız iqtisadi qanunlarla deyil, daha yüksək mənəvi prinsiplərlə idarə olunmalı olduğunu irəli sürərək, geniş yayılan iqtisadi düşüncədən fərqlənən alternativ bir yanaşma təklif edir.
Bazar dedikdə, gündəlik həyatda ən çox alqı-satqının həyata keçirildiyi məkan nəzərdə tutulur. Tarixən bu, insanların malları bir araya gətirib ticarət etdiyi fiziki bir yer idi. Bugün isə rəqəmsal platformalar da bu anlayışa daxildir. Əsas məqam odur ki, dəyəri olan hər hansı bir şey bazarda alınıb-satıla bilər. Bazarların müxtəlif növləri mövcuddur:
– səhm bazarları,
– neft bazarı,
– kənd təsərrüfatı məhsulları bazarı,
– metal bazarları və s.
Bazarın əsas iştirakçıları isə bunlardır:
• istehsalçılar,
• istehlakçılar,
• investorlar və əmanət sahibləri,
• sahibkarlar və dövlət,
• ən geniş mənada isə cəmiyyətin özü. Çünki cəmiyyətin mövcudluğu etik, ədalət və məsuliyyət kimi mövzuları qaçılmaz edir.
Ümumi iqtisadi yanaşmaya görə, qiymətlər bazarda təklif və tələbin qarşılıqlı təsiri ilə ortaya çıxır. Bir mala tələbin artması adətən onun qiymətini qaldırır, bolluq və qıtlıq isə qiyməti müəyyən edən əsas faktorlardır: çox olan ucuz, az olan isə bahalı olur. Ərz və tələb müəyyən bir nöqtədə kəsişəndə “tarazlıq qiyməti” yaranır və bazar iştirakçıları adətən bu qiymətlə hərəkət edirlər. Qiymət dəyişdikcə yeni tarazlıq nöqtələri meydana gəlir. Yayğın iqtisadi fikrə görə, bazar azad buraxıldıqda özünü tənzimləyə bilir və ən yüksək səmərəliliyi təmin edir. Buna görə də iqtisadi artım və rifahın artırılması üçün bazarın mümkün qədər sərbəst olması lazım olduğu düşünülür.
Tarazlıq qiyməti iqtisadi cəhətdən “səmərəli” ola bilər, amma “ədalətli” olub-olmaması ayrıca bir mübahisə doğurur. Ədalət anlayışı subyektiv olduğundan, “ədalət kimin baxışına görə?” sualı ortaya çıxır. Neoklassik iqtisadi məktəb bazarın maksimum azad olmasını, xarici müdaxilənin minimuma endirilməsini müdafiə edir. Əks mövqedə duranlar isə bildirirlər ki, bazarda müəyyən problemlər yarandıqda (məsələn, mənfi xarici təsirlər, inhisarlar və s.) məhdud müdaxilə tələb oluna bilər. Bu iki yanaşma bir-birinə tam zidd deyil; sadəcə, müdaxilənin nə zaman və hansı çərçivədə edilməli olduğunu fərqli şəkildə izah edirlər. Xüsusilə fövqəladə hallarda – təbii fəlakət, qıtlıq, siyasi və sosial sarsıntılar – yaranan qiymətlərin real vəziyyəti əks etdirmədiyi düşünülürsə, müdaxilə zəruri sayılır.
İslam iqtisadı bazarın tamamilə özbaşına buraxılması fikrini qəbul etmir. Bazarın sərbəstliyi mümkündür, amma bu sərbəstlik İslam əxlaqının müəyyənləşdirdiyi prinsiplərlə məhdudlaşdırılır. İslam iqtisadi düşüncəsinə görə:
– bazar bəzən sərbəst buraxıla bilər,
– lazım gəldikdə isə müdaxilə oluna bilər.
Bu qərarı verən əsas meyar bazarın iş prinsiplərinin İslam əxlaqına uyğun olub-olmamasıdır. Tarixi nümunələr bunu aydın şəkildə göstərir:
- Peyğəmbər (sav) dövrü – narh qoyulmasının qadağan edilməsi: Sahabələr qiymət artımına görə dövlətin qiymətləri tənzimləməsini istəsələr də, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) qiymətlərin təbii şəkildə formalaşmalı olduğunu bildirib.
- Hz. Ömər (r.a) dövrü – müdaxilə: Eyni tip qiymət artımı zamanı Hz. Ömər bazara müdaxilə etməyi vacib görüb.
Bu iki nümunə ziddiyyət yaratmır; əksinə, bazarın bəzən sərbəst, bəzən nəzarət altında olmasının ümumi mənəvi çərçivəyə uyğun olaraq dəyişdiyini göstərir.
Klassik iqtisadi düşüncə hər kəsin öz marağını maksimumlaşdırmağa çalışdığını qəbul edir. Amma təcrübə göstərir ki, hər kəs yalnız öz marağının arxasınca getdikdə maraqlar birləşmir, ziddiyyətlər yaranır və sistem pozulur. Bu qarşıdurmanın əsas səbəblərindən biri bazarda mənəvi məsuliyyətin olmamasıdır. İnsanlar sadəcə öz mənfəətini düşünür və daha geniş məsuliyyət daşımalı olduğunu unudurlar. Tarixdə baş verən və müasir dövrdə təkrarlanan böhranların çoxu texniki deyil, etik boşluqlardan qaynaqlanır. İslam iqtisadı isə bütün iqtisadi fəaliyyətlərin mənəvi prinsiplərlə uyğulaşdırılmasını vacib sayır. Bu prinsiplər şəxsi maraqları cəmiyyətin ümumi xeyri ilə birləşdirən yeganə real çərçivədir.
Bu gün kapitalist sistemin yaratdığı problemlər – gəlir bərabərsizliyi, işsizlik, yoxsulluq – səbəbilə “Davamlı İnkişaf Məqsədləri”, “Qapsayıcı Kapitalizm” kimi müxtəlif ideyalar ortaya atılıb. Bu modellər müəyyən mənəvi elementlər daşısa da, bazarın əxlaqa qarşı neytral yanaşmasını dəyişmədiyi üçün köklü həll verə bilmir. Müsəlman dünyası isə siyasi və iqtisadi müstəqillik qazandıqdan sonra, tamamilə özünə məxsus, İslam əxlaqı üzərində qurulan alternativ iqtisadi sistemi formalaşdırmaq üçün axtarışdadır. Bunun ən konkret nümunələri İslam bankçılığı və İslam maliyyəsinə aid qurumların inkişafıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder