Riba və Faiz Münasibəti - 2 | İslam İqtisadına Giriş - 7

Faiz, sadə və ya mürəkkəb olması fərq etmədən İslam hüququnda qadağandır. Əvvəlki yazılarda əsasən Ribəl-Cahiliyyə'ni (borc ribası) müzakirə etdik. Bununla yanaşı, Sünnə ilə qadağan olunan Ribəl-Əqd (alış-veriş faizi) də iki əsas formaya bölünür:

1. Artıq faizi (Ribəl-Fadl)

2. Verəsiye faizi (Ribən-Nəsiyə)

Bu növlər, xüsusən dəyişmə (trampa) iqtisadiyyatının geniş yayıldığı dövrlərdə ortaya çıxıb və günümüzdə döviz əməliyyatlarında da müşahidə edilə bilir.

Ribəl-Əqd və Əşya-i Sittə Hədisi

Alış-veriş faizinə dair fiqh ədəbiyyatında əsas dayaq Əşya-i Sittə (altı mal) hədisidir. Fiqh alimləri bu yasağı, insanları faizə düşməkdən qorumaq və borc faizinə gedən yolları bağlamaq üçün qoyulmuş bir tədbir kimi qiymətləndiriblər.

Ubadə bin Samitdən rəvayət olunan hədisdə Hz. Peyğəmbər (s.a.v.) buyurur:
“Qızıl qızıl ilə, gümüş gümüş ilə, buğda buğda ilə, arpa arpa ilə, xurma xurma ilə və duz duz ilə dəyişdirilərkən bərabər və nağd olmalıdır. Amma bu altı mal fərqli növ əşyalarla dəyişdirilərsə, yalnız nağd olmaq şərti ilə istədiyiniz kimi satın.”

Fəqihlərin İllət Təyini

Altı əşya üzrə faiz meydana gəldiyi məsələsində alimlər arasında fikir birliyi olsa da, qadağanın bu altı mal ilə məhdud olub-olmaması mövzusunda fərqlilik var:

1. Zahiri məzhəbi və bəzi alimlər: Faiz yalnız bu altı mal ilə məhduddur. Məsələn, düyü və ya mərcimək kimi malların mübadiləsi bu qadağaya daxil deyil.

2. Dörd məzhəbin də daxil olduğu hakim fikir: Riba qadağası yalnız altı mal ilə məhdudlaşmır. Alimlər, bu altı maldakı ortaq səbəbi (illət) taparaq yasağın sərhədlərini genişləndiriblər.

Məzhəb və illət fərqlilikləri:

• Hənəfi və Hənbəli: Qızıl və gümüş üçün cinsin eyniliyi, digər dörd mal üçün isə ölçü birliyi (vəzn və keyl) illət sayılır. Bu şərtlə mübadilə edərkən bərabər və nağd olmalıdır.

• Maliki: Altı malı iki qrupa ayırır: Səməniyət (pul olma) və Tamiiyə (qida maddəsi olma). Eyni qida maddələri dəyişdirilirsə, bərabər və nağd olmalı, fərqli qida maddələri isə yalnız nağd olmaq şərti ilə dəyişdirilə bilər.

Qadağanın Məqsədi və İqtisadi Niyyət

Fiqh alimləri, bu hədisi dəyişmə iqtisadiyyatının yayğın olduğu dövrdə faizə yol açacaq əməliyyatları məhdudlaşdırmaq üçün qoyulmuş qaydalar kimi qiymətləndiriblər. Məqsəd eyni mübadiləni azaltmaq və pul iqtisadiyyatını təşviq etmək idi. Məsələn, 2 kilo quru xurmanın qarşılığında 1 kilo yaş xurma almaq qadağan edilib; Hz. Peyğəmbərin (sav) tövsiyəsi ilə “quru xurmanı pulla sat, yaş xurmanı da pulla al” prinsipi bazarın formalaşmasına və malların qiymətinin müəyyən olunmasına xidmət edib. Müasir dövrdə isə pul iqtisadiyyatının geniş yayılması səbəbindən alış-veriş faizi əsas problem yaratmır. Mal və pul əməliyyatları: Burada bir tərəf mal, digəri pul olduğu halda verəsiyə faizi qadağasına aid deyil. Mal nağd, pul verəsiyə (müddətli satış) və ya pul nağd, mal verəsiyə (sələm) şəklində alış-veriş caizdir.

Borc və Faizlə Bağlı Digər Prinsiplər

“Mənfəət təmin edən hər borc faiz sayılır” – fəqihlər tərəfindən faiz şübhəsindən qaçmaq üçün əsas prinsip kimi göstərilib. Burada əsas ölçü, mənfəətin şərt qoyulmasıdır. Şərtsiz olaraq borclu tərəfindən könüllü verilən əlavə riba sayılmır. Amma əgər hədiyyə və əlavə ödənişlər vərdiş halına gəlibsə və borc verərkən gözlənti yaranırsa, şərtsiz olsa da faiz kimi qiymətləndirilə bilər və qiymətləndirilir də.

Qarz-əqdi (borc vermə): Bu, ticari əməliyyatdan çox, qarşılıqsız yaxşılıq (təbərrü) məqsədli olduğu üçün faiz müzakirələrinə birbaşa aid deyil.

Darül-Hərb və Faizin Tətbiqi

Bəzi mənbələr Darül-Hərb (İslam hüququnun tətbiq olunmadığı yer) üçün faizin mövcud olacağını müzakirə etsə də, bu mövzu mübahisəlidir. Darül-İslam və Darül-Hərb fərqi, alimlərin öz dövrlərində tətbiq etdikləri bir ictihad üsuludur və hədislərdə açıq şəkildə qeyd olunmur. Günümüzdə hakim fikir budur ki, faiz hər yerdə, Darül-Hərb və Darül-İslam fərqi olmadan mövcuddur. Darül-Hərb kimi qəbul üçün isə orada müsəlmanların tam təhlükəsiz və azad yaşaya bilməsi mümkün olmamalıdır. Əgər İslam hüququ tətbiq olunmasa da, xüsusi hüquq, ailə hüququ, ibadətlər və bayramlar rahat şəkildə həyata keçirilirsə, həmin ölkəni Darül-Hərb saymaq düzgün deyil. Bu səbəbdən “Darül-Hərbdə faiz caizdir” deyə bir fikir müasir hakim fikir hesab olunmur.