İnsanın Marağı

İnsanın maraq hissəsinin qaynağı, Aristotelin də qeyd etdiyi kimi, bizim fitrətən bilməyə və öyrənməyə yönəlmiş varlıqlar olmamızdır. Klassik düşüncəyə görə maraq etməyimizin əsas səbəbi, dünyaya heç bir şey bilmədən gəlməyimizdir. Yəni bir şeyi maraq edə bilməyimiz üçün əvvəlcə ona dair məlumatsız olmağımız, o şeyin bizim üçün hələ gizli və kəşf olunmamış tərəflərinin qalması lazımdır.

Maraq hissəsinin ortaya çıxması iki vəziyyətin birləşməsindən doğur: kənardakı şeyin bizə görə gizli olması və öz içimizdə həmin şeyə qarşı bir ehtiyac hiss etməyimiz. Bu “ehtiyac” sözü çox genişdir — həm bilgi aclığını, həm duyğusal boşluğu, həm də varlığa bir yaxınlıq istəyini özündə cəmləyir. Yəni bir şeyi anlamaq, ona toxunmaq, onu dərk etmək üçün içimizdə bir sahənin boş qalması lazımdır. Klassik alimlərin “hasil olan təkrar hasil olmaz” prinsipini də xatırlamaq yerinə düşər. Yəni artıq tam əldə olunmuş bir şey üçün yenidən əldə etmə istəyi yaranmaz. Elə buna görədir ki, maraqın kökündə bizim hələ də formalaşmaqda olan varlıqlar olmamız dayanır.

İnsan, həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən müəyyən bir quruluşa sahib olsa da, şəxsiyyət olaraq tamamlanmış bir varlıq deyil. Biz insan olma prosesini həyat boyu yaşayırıq — düşüncəmiz, dərk etməyimiz, hisslərimiz və anlamamız daima inkişaf edir. Məhz bu tamamlanmamışlığın yaratdığı ən əsas duyğu maraqdır. Əgər maraq olmasaydı, daha formalaşmadan yox olub gedərdik. Maraq bizdəki boşluqları doldurur, bizi hər dəfə bir addım daha “olmağa” aparır.

Əksəriyyətin dediyi kimi “çox maraq insanı öldürür” deyimi sadəcə zarafatdır. Əsl təhlükə marağın olmamasındadır — həm insan, həm də cəmiyyət üçün. Məsələn, elmi marağın itməsi qədər təhlükəli bir hadisə yoxdur; belə bir hal bir xalqı durğunlaşdırar, hərəkətsizliyə salar. Elə bu səbəbdən İslam tarixində də Hz. Peyğəmbərdən (sav) sonra formalaşan ən mühüm xüsusiyyətlərdən biri, hər şeyə dair elmi və intellektual marağın ortaya çıxması olmuşdur. Hətta bir növ, Hz. Adəmin (ə.s) marağı olmasaydı, insan olmaq da mümkün olmazdı.

Marağın hər zaman bir bədəli var. Həyatda heç bir çatışmazlıq — heç bir “yoxluq” — əziyyət olmadan varlığa çevrilmir. Daim müəyyən bir səy göstərmək lazım gəlir. Hətta bəzən çəkilən zəhmətin nəticəsi tam istənilən kimi olmasa belə, yenə də ortaya çıxan hər bir formalaşma bir cəhd tələb edir. Yemək bişirməkdən tutmuş, bir söhbətin qurulmasına qədər hər şeyin arxasında zəhmət dayanır. Maraq da elə bu zəhməti doğuran daxili gücdür.