İnanc: Hərəkət, Azadlıq və Özünü Ciddiyə Almaq

İnanc sadəcə bir dini mövzu deyil, insanın varlığının özünə aid olan ən dərin tərəflərindən biridir. Çünki inanc – insanın özünü və həyatını ciddiyə almasının, yaşadığı hər bir təcrübəyə mənəvi bir məna yükləməsinin təməl şərtidir. Əgər bir insan din anlayışını öz həyat təcrübələrini dəyərsizləşdirmək, yaşadıqlarını mənasızlaşdırmaq kimi başa düşürsə, deməli, o, hələ dinin mahiyyətinə varmayıb. Din, insanın həyatını və təcrübəsini dərinləşdirən bir baxış bucağıdır.

Həyatın bizə təqdim etdiyi reallıq bəzən çox sərt olur. Allah heç vaxt insana bu dünyanı bir gül bağı kimi vəd etməyib. Bu, hər birimizin qarşılaşdığı imtahanlar vasitəsilə bir daha xatırladılır. Əslində, insan olmaq – elə bu imtahanların içində var olmaq deməkdir. Həyatımızdakı şəraitlər zamanla formalaşır və heç kimə daim rahat və mükəmməl bir mühit vəd edilməyib. Əsas məsələ, bu şəraitlər qarşısında “canlı qalmaq” və o şəraitləri formalaşdırmaq bacarığını göstərə bilməkdir. Allah bizə “ən yaxşı şəraitlərdə yaşayacaqsınız” demir. Bizdən gözlənilən yalnız bir şey var: hansı vəziyyətdə oluruqsa olaq, içimizdəki “qulluq şüuru” diri qalsın. Əgər bu şüur canlıdırsa, insanın daxilində bir gül bağı artıq yetişib deməkdir – bu, maddi şəraitlə deyil, ruh halı ilə ölçülür.

İslam çoxlarının düşündüyü kimi, passivlik dini deyil. Əksinə, İslam insandan hərəkət, reaksiya və dirəniş gözləyir. Qulluq, yalnız bir tərifə sığan, sakit bir hal deyil; o, bəzən səbir, bəzən mübarizə, bəzən də haqqı ucadan söyləməkdir. Hətta insanın bir hadisəyə etiraz etməsi, içindəki narazılığı dilə gətirməsi də – əgər niyyəti düzdürsə – qulluq halının bir parçasıdır. İslam, mahiyyət etibarilə "inqilabçıdır". Çünki o, yalnız fərdi dəyişiklik deyil, bəşəri bir dönüşüm istəyir. İslam insanı qəliblərə salmır, əksinə, o qəlibləri sındıran bir təbiət aşılayır. Bizim beynimizdə “kamil insan” deyəndə bəzən hərəkətsiz, təslim, sakit bir fiqur canlanır, amma bu, doğru deyil. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) özü ən kamil insan olduğu halda daim hərəkətdə idi – həm fiziki, həm də mənəvi cəhətdən. Onun həyatını dondurub yalnız bir tərəfini mütləqləşdirmək, dinin ruhunu məhv etmək deməkdir.

Yeni bir inancı qəbul etmək, köhnə qəliblərdən imtina etmək heç vaxt asan olmayıb. İnsan ümumiyyətlə bir inanc sisteminə sahib olmağa meyillidir, amma konkret bir şəxsin gətirdiyi ilahi təbliği qəbul etmək daha çətindir. Xüsusilə də, insanın ailəsi, ənənəsi, cəmiyyəti müəyyən bir din içində formalaşmışsa, bir kəsin çıxıb “bu düşüncədə yanlış var” deməsinə inanmaq böyük sarsıntı tələb edir. Səhabələrin böyüklüyü də elə buradadır — onlar bütün bu çətinliyə baxmayaraq, inanmağı seçdilər. Xəndək döyüşü bunun ən bariz nümunəsidir. Aclıq, soyuq və qorxu içində belə, imanlarını qoruyub, Peyğəmbərin (sav) ətrafında birləşdilər. Huzeyfə ibn Yəman kimi səhabələr, düşmən düşərgəsinə gedib ölümün bir addımlığında dayanarkən belə, imanlarının tələb etdiyi səbir və itaəti qorudular.

İnanc – insanı məhdudlaşdıran deyil, onu azad edən bir qüvvədir. Çünki o, insana özünü, həyatını və kainatı mənalandırmaq imkanı verir. İman edən insan, varlığının dəyərini dərk edir, arzularına və məqsədlərinə nəzarət etməyi öyrənir. İnanc, bizim insanlığımızı yalnız qorumaqla qalmır, onu dərinləşdirir. Bu səbəbdən inancı heç bir maddi uğur, status və ya mədəni zövqlə əvəz etmək mümkün deyil. İnanc, kainatın Yaradanı ilə bir təmas nöqtəsidir. Bu əlaqə – bəzən idrak, bəzən hiss, bəzən də sadəcə səssiz bir təslimiyyət formasında olsa da – insanı insan edən ən mühüm cizgidir. İnanc qapısı bağlandıqda, insan yavaş-yavaş öz mənliyini itirməyə başlayır. Amma bu qapı açıq qaldıqca, həyatın bütün çətinlikləri belə, insanın ruhunu boğa bilmir. Çünki o zaman insan, həqiqətən yaşadığını hiss edir.