Təsəlli və Əksiklik

Əslində “təsəlli” deyəndə çox vaxt ağlımıza bizi rahatladan, dərdimizi paylaşan bir hal gəlir. Amma bu anlayışa bir az dərindən baxanda, onun sadəcə duyğusal bir paylaşım deyil, insanın mənəvi kamilləşmə yolunun bir hissəsi olduğunu görmək olur.

İnsan mahiyyət etibarilə natamam, yəni daim nəyəsə ehtiyac duyan bir varlıqdır. Biz nə vaxt təsəlliyə ehtiyac hiss ediriksə, əslində içimizdə tamamlanmağa ehtiyacı olan bir yanımızın fərqinə varırıq. Təsəlli istəmək, bir növ acizliyimizi və ehtiyacımızı etiraf etməkdir. Bu ehtiyac bəzən böyük bir dərddən, bəzən də görünən səbəb olmadan yaşadığımız mənəvi sıxıntılardan qaynaqlana bilər. Ancaq unutmaq olmaz ki, başqasıyla paylaşdığımız hər ağrı azalmaq məcburiyyətində deyil. Bizim kimi qeyri-kamil bir varlığa dərdimizi söyləmək bir az yüngüllük versə də, bu hələ “həqiqi təsəlli” deyil.

Doğru mənada təsəlli, yalnız bizdəki boşluğu həqiqətən doldura biləcək bir mənbədən gələ bilər. Bunun üçün iki əsas şərt var:

1. Təcrübə ortaq­lığı: Qarşımızdakı insan bizim yaşadığımız hissi anlayacaq qədər bənzər bir təcrübədən keçməlidir. Əgər bu idrak ortaq deyil­sə, verilən “təsəlli” sadəcə söz səviyyəsində qalır.

2. Çarə qabiliyyəti: Həqiqi təsəlli, yalnız dərdin kökünü aradan qaldıra bilən bir varlıqdan gələ bilər.

Peyğəmbərlərə və səhabələrə təsəlli verən şey, başqalarının oxşar dərdləri deyil, bilavasitə İlahi kəlamın özüdür. Yəni onların rahatlığı Allahın razılığında idi. Elə bu səbəbdən də, mömin üçün həqiqi təsəlli yalnız Allahdan və ya Onun bir təcəllisindən gələ bilər.

Bəzən insan, həqiqi təsəlli ilə özünü aldadan saxta bir rahatlığı qarışdırır. Kimi zaman eşitməsi xoş olan yalan sözlər, ya da sadəcə içini boşaltmaq, insana “rahatladım” hissi verə bilər. Amma bu, həqiqi mənada sakitlik deyil — bu, duyğuların doyurulmasıdır. Halbuki duyğular dəyişkəndir, aldatıcıdır və əxlaqi davranışın təməli ola bilməz. İnsan duyğuların deyil, ağlın rəhbərliyində yaşamalıdır. Ağıl, insanı rahatlatmaq üçün deyil, ehtiyaclarının gerçək mənbəyini tanımaq və onları düzgün yönləndirmək üçündür. Ağıl iki əsas vəzifə daşıyır: qərar vermək və istiqamət göstərmək. O, insanın gücünü hikmətə çevirir, hisslərin təbii ehtiyaclarla deyil, daha uca məqsədlərlə əlaqələndirilməsini təmin edir. Ağlı bir kənara qoyan duyğu, insanı yüksəltmək yerinə, içəridən dağıdar.

Həm imanlı, həm də imansız insan natamamdır. Fərq ondadır ki, imanlı insan bu natamamlığı metafizik bir mənada doldura bilər. Allah (c.c) və axirət inancı, insana əbədi bir tamamlanma ümidini verir. İmansız insan isə bu boşluğu başqa vasitələrlə doldurmağa çalışır – elm, müvəqqəti məqsədlər, maddi uğurlar... Amma bunlar heç vaxt tam bir məmnunluq yaratmır. Gələcəyə yönəlmiş, lakin nəticəsi qeyri-müəyyən bir ümid sadəcə saxta təsəllidir. Mömin üçün isə axirət inancı qeyri-müəyyən bir ümid deyil, Allahın zəmanətidir. Buna görə də iman, insana həqiqi təsəlli verə bilən yeganə dayaqdır.

İnsanın özünü tam təmin etməsi mümkün deyil. O, daima bir tamamlayan qüvvəyə, bir “mərciyə” möhtacdır. Bəzən bu, bir insan, bir hadisə, bəzən də sadəcə dua ola bilər. Amma bəzən bütün vasitələr aciz qaldıqda, insanın üzünü birbaşa Haqqa – Onun Zatına çevirməsi lazımdır. Həqiqi təsəlli, insanın ağrısını, əskikliyini və sevincini ağlında və qəlbində dərk etməsiylə mümkündür. Qədim mütəfəkkirlər bunu “Mərifətullah” – yəni Allahı tanımaq – adlandırıblar.