Çağdaş İslam Düşünürləri: Öncü Şəxslər və Təməl Mübahisələr | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Çağdaş İslam düşüncəsi termini, qaynaqlarda “əl-muasır” — yəni eyni dövrdə yaşayan insanlar mənasında işlədilir; burada “modernizm” mənası nəzərdə tutulmur. Bu sahə əsasən XIX əsrin sonlarından başlayaraq XX əsr boyunca və XXI əsrin ilk onilliklərinə qədər uzanan bir dövrü əhatə edir. Bu dövrün alim və mütəfəkkirləri, baxmayaraq ki, bəzən metod baxımından müəyyən səhvlər, xətalar etmişlər, ümumilikdə İslam aləminin dirçəlişi və müsəlmanların gələcəyi naminə səmimi bir səylə çalışmışlar. Bu yanaşmanın məqsədi, İslam dünyasının düşüncə baxımından hazırkı vəziyyətini — həm müsbət, həm mənfi tərəfləri ilə birlikdə — anlamaq və dəyərləndirməkdir.

Tarixi Zəmin və Böyük Çöküş

Çağdaş İslam düşüncəsinin doğuşu, XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq günümüzə qədər uzanan “böyük fəlakət” dövrünün içində formalaşmışdır. Bu, İslam dünyasının ardıcıl hərbi, siyasi və mədəni itkilərlə sarsıldığı bir dövrdür.

1. Siyasi çöküş və müstəmləkəçilik:
XIX əsr İslam dövlətlərinin tənəzzülü, torpaq itkiləri və müstəmləkə dövrü ilə yadda qalmışdır. Napoleonun Misir və Fələstin işğalı ilə başlayan bu prosesdə, müsəlman xalqları ilk dəfə geniş miqyasda qeyri-müsəlman idarəçiliyi altına düşdülər. İngiltərə Misiri işğal etdi, Hindistan isə Britaniya imperiyasının müstəmləkəsinə çevrildi. Eyni zamanda Rusiya Orta Asiyaya doğru genişlənərək Buxara, Səmərqənd və Xivə kimi qədim türk şəhərlərini işğal etdi.

2. Xilafətin sonu və yeni nizam:
Osmanlı imperiyasının süqutu ilə birlikdə xilafət də ləğv olundu. Hz. Əbu Bəkrdən (r.a) bəri davam edən xəlifəlik institutunun dağılması, müsəlman dünyasında böyük mənəvi boşluq yaratdı. Yeni müstəqil dövlətlər — məsələn, Türkiyə və İran — sekulyar tərəfi seçərək dini ictimai həyatdan uzaqlaşdırdılar. Bir çox digər müsəlman ölkələri isə formal müstəqilliyə baxmayaraq, Qərbin siyasi və iqtisadi təsiri altında qaldı.

3. Mədəni və intellektual hücumlar:
Siyasi və iqtisadi asılılıqla yanaşı, Qərb mədəniyyəti də müxtəlif yollarla İslam coğrafiyasına nüfuz etdi. Xristian missionerləri universitet və kolleclər (məsələn, Beyrut Amerikan Universiteti, Robert Kolleci) vasitəsilə gənc nəsilləri Qərb dünyagörüşünə yönləndirdilər. Paralel şəkildə, oryantalistlər Quranın orijinallığı və Sünnənin etibarlılığına dair elmi hücumlar təşkil etdilər. Məqsəd, müsəlman ziyalılarını öz dinlərindən şübhəyə salmaq idi.

Müsəlman Zehniyyətinin Sualı: Niyə və Necə?

Belə bir çöküş mühitində müsəlman dövlətlər gənc, istedadlı nəsillərini Avropaya — Parisə, Berlinə, Vyanaya — oxumağa göndərdilər. Geri dönənlər Avropanın tərəqqisini, elmini və fəlsəfəsini görüb heyrətə gəldilər, eyni zamanda öz dünyalarının geri qalmasının səbəblərini axtarmağa başladılar. Bu axtarış iki əsas sual ətrafında cəmləndi:

1. Biz bu vəziyyətə niyə düşdük?

2. Bu haldan necə qurtula bilərik?

Bu iki sual, çağdaş İslam düşüncəsində fərqli istiqamətlərin və ideoloji axınların meydana gəlməsinə səbəb oldu.

Müxtəlif Qurtuluş Yolları

Müxtəlif çevrələrdə fərqli yanaşmalar formalaşdı. Bəziləri Qərbə yönəlmiş qərbçi düşüncələrə, bəziləri isə millətçi ideologiyalara (məsələn, türkçülük, ərəbçilik, irançılıq) sığındı. Osmanlıçılıq uğursuzluğa uğradıqdan sonra, əsas üç istiqamət ön plana çıxdı: İslamçılıq, Qərbçilik və Milliyyətçilik. İslam mərkəzli düşünürlər isə Quran və Sünnə işığında bu suallara cavab axtararaq üç əsas cərəyana ayrıldılar:

1. Ənənəçilər (Tradisionalistlər)

• Problemin kökü: Günah İslamda deyil, müsəlmanlardadır. Ümmət tənbəlləşib, əcdad mirasına sahib çıxmayıb, dini ənənəni zəif anlayıb.

• Çıxış yolu: Ənənəyə qayıtmaq, onu diriltmək (ihya) və yeniləmək (təcdid). Bu, hər əsrin əvvəlində ümməti yeniləmək üçün gələn mücəddid inancına əsaslanır.

• Yanaşma: Ənənəni yalnız fikir kimi deyil, mənəvi bir zəncir kimi qəbul edirlər. Ona görə də, mədrəsə təhsil üsulunu, hətta geyim ənənəsini belə qorumağa çalışırlar.

• Ehtiyatlılıq: Yeni ictihadların dinin sabit prinsiplərini sarsıda biləcəyindən çəkinirlər. Bəziləri hesab edir ki, din “dəyişməklə” deyil, “sabit qalmaqla” ilahi mahiyyətini qoruyar.

2. İslahatçılar (Reformistlər)

• Problemin kökü: Məsuliyyət yenə müsəlmanlardadır. Biz ənənəni tam itirməmişik, amma dünyaya da qapalı qalmışıq.

• Çıxış yolu: Ənənə vacibdir, lakin ona kor-koranə bağlılıq kifayət etmir. İslahat lazımdır — həm Qurani əsaslara sadiq qalaraq, həm də Qərbin elmi tərəqqisindən faydalanaraq.

• Metod: Ənənə və modernizm arasında bir orta yol axtarırlar. Ənənədə olan zəif və yararsız elementləri ayırıb, əsası qorumağa çalışırlar.

• Qavram seçimi: Təcdid əvəzinə “islah” anlayışına üstünlük verirlər, çünki bu termin Quranidir. Bu istiqamətin tipik simalarından biri, Əzhəri islah etməyə çalışan Muhəmməd Əbduh olmuşdur.

3. Modernistlər

• Problemin kökü: Səhv nə müsəlmanlardadır, nə də İslamın özündə. Əsl problem, zamanla “İslam” adı altında formalaşmış sistemləşmiş dini ənənələrdədir — yəni fıqh, kəlam və təsəvvüfdə.

• Çıxış yolu: Quranı birbaşa əsas mənbə kimi götürmək və dinin köklərini yenidən dəyərləndirmək.

• Metafor: Əli Şəriətinin dediyi kimi, İslam cəmiyyəti “ölüm yatağında olan bir xəstədir” və əməliyyata ehtiyac var. Bu əməliyyatı alimlər deyil, işi bilən, lakin ənənəyə bağlı olmayan ziyalılar etməlidir.

• Çətinlik: Lakin ziyalının alim qədər dini dərinliyi olmadığı üçün, xəstəni “masada qoyma” riski yüksəkdir.

Orta Yollar və Yeni Ümidlər

Bu üç istiqamət arasında zamanla qarışıq modellər də yaranmışdır. Məsələn, Hindistan yarımadasında Diyobənd mədrəsəsinin ənənəçi yanaşmasına qarşı, Nədvətül-Ulema hərəkatı ortaya çıxmış və tədris proqramına riyaziyyat, fizika, xarici dillər kimi dünyəvi elmləri daxil etmişdir. Bütün bu fərqli axtarışlar, bəzən ziddiyyətli görünməsinə baxmayaraq, əslində müsəlman zehniyyətinin özünü yenidən qurma cəhdləridir. Bu dövrün fikir axınları bir növ hazırlıq mərhələsidir — gələcəkdə gözlənən “salah və fərah dövrü”, yəni mənəvi və intellektual dirçəliş üçün atılmış təməllərdir.