İslam hüququ (fiqh) ilə müasir iqtisadiyyat ribanı/faizi çox vaxt oxşar çərçivədə müzakirə etsə də, hər iki sahədə anlayışlar tam eyni deyil. Klassik fiqh alimləri öz dövrlərinin şərtlərinə uyğun olaraq dünyanı iki kateqoriyaya bölmüşdülər: Darül-İslam (İslam hüququnun hakim olduğu ərazilər) və Darül-Hərb (İslam hüququnun tətbiq olunmadığı yerlər). Lakin nəticə etibarı ilə faiz sözləşməyə bağlı bir əməliyyatdır və tərəflərdən birinə qarşılıqsız artığın şərt qoyulması deməkdir. Bu nöqtədə fəqihlər xüsusi vurğulayırlar ki, qarşı tərəfin kimliyi – məsələn, əməliyyatın mərkəzi banka qarşı edilməsi – faizi faiz olmaqdan çıxarmır. Hənəfi məzhəbinin ümumi mövqeyinə görə, faiz harada olursa-olsun faizdir.
İqtisadiyyatda “faiz” ilə fiqhdəki “faiz” anlayışları müəyyən ortaq nöqtələrə malik olsa da, fiqh baxımından faizə daxil edilən, amma iqtisadiyyatda bu şəkildə qiymətləndirilməyən hallar da var.
Fiqhin faiz saydığı, iqtisadiyyatın isə faiz kimi görmədiyi nümunələr:
• Müddətli valyuta və qızıl əməliyyatları.
İqtisadiyyatda bu, adi bir mübadilə əməliyyatı sayılır. Amma fiqhdə müddət fərqi olduğu üçün “nəsiyə ribası” kateqoriyasına düşür. Məsələn, 100 dollar verib qarşılığını bir ay sonra AZN almaq bu qəbildəndir.
• Borcla yanaşı əlavə şərt qoyulan hallar.
Misal üçün, kənd sakini qonşusundan borc istəyir, qonşusu isə “pulu verərəm, amma tarlanı bir il pulsuz mən istifadə edəcəyəm” şərtini irəli sürür. İqtisadiyyatda bu faiz kimi görülmür, lakin fiqhdə açıq şəkildə ribadır.
Müasir tətbiqlərdə mübahisəli vəziyyətlər
Bəzi müasir əməliyyatlar var ki, iqtisadiyyatda faiz kimi dəyərləndirilsə də, fiqhdə müəyyən qeydlərlə faiz sayılmaya bilər.
1. Müddət fərqi (müddətli satış)
Bir məhsulun nağd və müddətli qiymətinin fərqli olması (məsələn, 50 kq un nağd 250 manat, 3 aya 275 manat) fiqhə görə borc əməliyyatı deyil, satışdır. Müddət və qiymət əvvəlcədən açıq şəkildə müəyyən edilibsə, bu cür satışlar ümumi rəylə caiz sayılır və faiz kimi qiymətləndirilməz. Lakin müasir mühasibat bu fərqi avtomatik faiz kimi yazdığı üçün bəzən qarışıqlıq yaranır.
Satış alacağının ribaya çevrildiyi hal:
Əgər satış nağd qiymət üzərindən baş tutub, sonra alıcı gecikdiribsə və satıcı “gec ödəyəcəksənsə, məbləğ artır” deyirsə, bu artıq borcdan doğan əlavədir və faizdir.
Borcun yenidən qurulması:
Borcu ödəmək gecikdikdə yeni plan tərtib edib məbləği artırmaq da ribadır. Qatılım bankaları bunu faizsiz mexanizmlərlə (məsələn, təvərrük vasitəsilə) edə bilir, amma şəri bir metoddan istifadə olunmursa, artım faiz sayılır.
2. Erkən ödəniş endirimi
Alıcı borcunu vaxtından əvvəl ödəyirsə, satıcı müəyyən qədər endirim edə bilər. Əvvəlcədən şərt qoyulmadığı və müəyyən faiz dərəcəsi müəyyən edilmədiyi halda bu, fiqhə görə caizdir. Ənənəvi fiqh kitablarında bu “da’ və təaccəl” kimi keçir. İqtisadiyyatda bu, “iskonto faizi” kimi yazılsa da, fiqh baxımından faiz sayılmır.
3. Öz xoşu ilə edilən əlavə ödənişlər (hüsnü-əda)
Borclu heç bir şərt olmadan – nə sözlə, nə yazı ilə, nə də ənənəvi gözlənti ilə – borcunu daha yaxşı şəkildə ödəmək üçün müəyyən əlavə edə bilər. Bu, Lakin faiz təcrübəsinin geniş yayıldığı mühitlərdə, ən kiçik gözlənti belə şübhə doğura biləcəyi üçün bu həssas məqam diqqətə alınmalıdır. Əgər borcdan əvvəl də tərəflər arasında hədiyyələşmə olubsa, borc zamanı da hədiyyə vermək problem yaratmır.
Gecikmə, inflasiya və borcun dəyəri
Borclunun ödəmə imkanı olduğu halda gecikdirməsi zülm sayılır. Bu halda alacaq sahibi hüquqi yollara baş vura və ya təminat tələb edə bilər. Borclunun vəziyyəti ağırdırsa, ona vaxt verilməlidir; lakin imkanı olan adam borcu bağlamaq üçün hətta bəzi lüks əşyalarını satmalıdır.
İnflyasiya problemi
Xüsusilə inflyasiyanın yüksək olduğu ölkələrdə pul qaldıqca “əriyir”. Alacaq sahibi gecikmə səbəbi ilə ciddi dəyər itkisinə məruz qala bilər.
İnflasiya – keçmişin ölçüsü, faiz – gələcəyin hesabıdır:
• İnflasiya: geriyə baxaraq real dəyər itkisini ölçür.
• Faiz: qabağa yönəlik gəlir hesablamasıdır.
Bu səbəbdən gecikmiş borclarda inflasiya fərqinin tələb olunması bəziləri tərəfindən ədalətli yol kimi təqdim edilir. Burada əsas sual budur: Bu fərq pulu öz dəyəri ilə almaqdır, yoxsa artımdır? Mövzu fiqhi mübahisələr arasında qalır, amma real dəyər kalkulyatorları bu itkini müəyyən etməyə kömək edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder