Riba və Faiz | İslam İqtisadına Giriş - 5

İslam hüququnda riba, ən sadə ifadə ilə desək, bir müqavilədə qarşılığı olmadan tələb edilən əlavə qazanc kimi izah olunur. Fiqh ədəbiyyatında isə bu anlayış daha çox “ivazlı əqdlərdə şərt qoyulan artıq” kimi keçir. Mənbələrdə riba ilə faiz eyni mənada işlədilir və bir-birinin yerinə istifadə oluna bilir. Riba məsələsi adətən borc münasibətlərinin ümumi prinsipləri və əqd nəzəriyyəsi çərçivəsində müzakirə olunur. Ümumi hüquqi çərçivədə riba, fasid əqd – yəni öz mahiyyəti pozulduğu üçün etibarsız sayılan müqavilələr sırasında qiymətləndirilir. Əqdlərdə tərəflərin iradəsinə bağlı şərtlər üç kateqoriyaya bölünür: səhih (keçərli), fasid (qüsurlu) və batil (hökmü olmayan). Faiz də məhz fasid şərtlər sırasında yer alır, çünki tərəflərdən birinə əsassız mənfəət qazandırır. Hətta bəzən riba, əqdin özünün səhih olmasını pozan hallar zamanı da ortaya çıxır. Məsələn, vadəli (müddətli) satışda ödəmə müddətinin dəqiq göstərilməməsi əqdi fasid edir. Eyni şəkildə, yüksək dərəcədəki bilinməzlik (cəhalət) və ya ciddi qeyri-müəyyənlik (ğarar) də müqaviləni etibarsız hala gətirir.

İbn Rüşd, ribanı iki əsas növə ayırır:

1. Ribəl-Dayn (Borc Ribası / Cahiliyyə Ribası)
Bu növ riba Qurani-Kərimdə açıq şəkildə qadağan edilib və bu barədə alimlər arasında fikir ayrılığı yoxdur. Daha çox istehlak borcları və borcun vaxtının uzadılması (təmdit) zamanı ortaya çıxır. Müasir bank faizlərinin əksəriyyəti də məhz bu kateqoriyaya – yəni borc ribasına daxildir. Burada prinsip budur: biri 100 vahid borc verirsə, geri də yalnız həmin 100 vahidi almalıdır.

2. Ribəl-Əqd (Sözləşmə Ribası / Ribəl-Bəy)
Bu riba növü sünnə vasitəsilə qadağan olunub. Öz daxilində iki hissəyə bölünür:

• Ribəl-Nəsiə – verəsiyə/gecikmə səbəbi ilə yaranan riba

• Ribəl-Fadl – dəyişim zamanı əlavə istənilən artıq

Bu növ daha çox dəyişmə iqtisadiyyatının geniş yayıldığı dövrlərdə aktual idi. Ribəl-Əqd ilə bağlı müzakirələr isə əsasən qoruyucu tədbir xarakteri daşıyır və bu mövzudakı anlaşılmazlıqların ciddi elmi əsası olmadığı qeyd olunur.

Riba və Kirayə (İcarə) Arasındakı Hüquqi Fərq

Faizin niyə qadağan edildiyini anlamada İslam hüquqçularının əsas gətirdiyi prinsip “mülkiyyət–məsuliyyət” əlaqəsidir.

1. Əsli Tükətilməyən Mallar – İcarə Edilə Bilənlər
Məsələn, ev və ya avtomobil kimi əşyalar istifadə zamanı məhv olmur. Bu cür əşyalar icarəyə veriləndə mülkiyyət sahibində qalır və sahibi həmin əşyanın məsuliyyətini daşıdığı üçün icarə haqqı alması tamamilə düzgündür. Fiqhdə bu qayda ilə ifadə olunur: “Məsuliyyətini daşımadığın şeydən qazanc götürmək halal deyil.”

2. Əsli Tükətilən Mallar – Borc Verilənlər
Pul, un və ya yanacaq kimi şeylərlə isə əksinədir – bunlar istifadə zamanı yox olur. Ona görə də borc verildikdə mülkiyyət birbaşa borc alanın üzərinə keçir və risk də ona aid olur.

İslam hüququna görə, pulun “kirayəsini” istəmək – yəni sələmə faiz əlavə etmək – hüquqi balansı pozur. Çünki əgər pulun riski borc alanın üzərindədirsə, qazancı da onun olmalıdır. Pul sahibi heç bir risk daşımadığı halda gəlir tələb etdikdə, bu artıq əsassız qazanc sayılır.