Pul Müzakirələri: Klassik Fiqhdən Kriptovalyutalara | İslam İqtisadına Giriş - 4

İslam iqtisadında “pul” anlayışı, həm klassik fiqh ənənəsi, həm də müasir iqtisadi reallıqlar baxımından geniş və çoxşaxəli bir mövzudur. Tarixi baxımdan fiqh alimləri pulu iki kateqoriyaya ayırmışdılar:

• Xilqətən pul – yəni öz mahiyyətindən qaynaqlanan, dəyərini öz tərkibindən alan pullar (qızıl, gümüş kimi).

• İstilahən pul – insanların qarşılıqlı razılığı ilə “pul” kimi qəbul edilən, lakin özündə real dəyər daşımayan vasitələr (məsələn, kağız pullar).

Bu gün İslam iqtisadında müzakirələr əsasən bu ikinci kateqoriya üzərində – yəni kağız və elektron pulların fiqhi statusu mövzusunda cəmlənir.

Klassik fiqh dövründə iqtisadi münasibətlərdə əsasən metal pullar işlədildiyi üçün o dövrün fiqh mənbələrində kağız pula birbaşa istinad yoxdur. Bu səbəbdən müasir alimlər kağız pulun hökmünü müəyyən etmək üçün onu tarixi bənzərlərlə müqayisə edirlər. Kağız pullar haqqında suallar əsasən belə formalaşır:

• Kağız pul qızıl və gümüş kimi dəyər daşıyırmı?

• Yoxsa sadəcə ödəniş əmri (süftəcə) və ya az dəyərli metal pullar – fəlslər kimi bir vasitədirmi?

Əksər alimlərə görə, kağız pul nə qızıl, nə də gümüş kimi “sarf” (pul mübadiləsi) hökmlərinə tam tabe deyil. Lakin bu, gündəlik iqtisadi münasibətlərə və ticarət axınına mane olan bir məsələ də sayılmır. Müasir dövrdə İslam alimlərinin böyük əksəriyyəti kağız pulun “pul” statusuna malik olduğunu qəbul ediblər.

Əhəmiyyətli qərarlar:

• 1986-cı ildə Beynəlxalq İslam Fiqh Akademiyası, kağız pulların “səmən” (pul olma) xüsusiyyətinə tam sahib olduğunu elan etmişdir. Bu, həm də kağız pulla faiz əməliyyatlarının haram olacağını və ondan zəkat verilməsinin vacibliyini göstərir.

• Ömər Nasuhi Bilmən də Osmanlı dövründəki qaimə nümunəsi üzərindən kağız pulların “nüqud” (nağd) hökmündə olduğunu bildirərək, onların iqtisadi dəyərə və mübadilə gücünə malik olduğunu vurğulamışdır.

Digər tərəfdən, azlıqda olan bəzi alimlər yalnız qızıl və gümüşün “əsl pul” olduğunu, kağız pulların isə fiqhi baxımdan pul sayılmaması gərəkdiyini iddia etmişlər. Onlar tarixi fəls dövrlərinə istinad edərək, kağız pulların iqtisadi sabitliyi pozduğunu və inflyasiyaya səbəb ola biləcəyini bildirirlər.

İslam iqtisadında müzakirə edilən əsas məsələlərdən biri də pulun arxasındakı dövlət gücüdür. Bu gün kriptovalyutaların əksərən caiz sayılmamasının səbəblərindən biri də məhz onların dövlət tərəfindən təsdiqlənməməsidir. Tarixən dövlətin pul zərbi hüququ həm rəmzi hakimiyyət əlaməti, həm də iqtisadi sabitliyin təminatçısı sayılmışdır. İslam tarixində bu səlahiyyət ilk dəfə Əməvilər dövründə, Əbdülməlik ibn Mərvan tərəfindən dövlət nəzarətinə alınmışdır.

Fiqhi baxış:

• Əksər alimlər (cumhur) dövlətin nəzarətindən kənar pul buraxılmasını doğru hesab etmir.

• Lakin İmam Əbu Hənifə (r.h) kimi bəzi alimlər müəyyən şərtlərlə bu halın mümkün ola biləcəyini qeyd etmişlər.
  Bu məsələ birbaşa dini mətnlərlə deyil, məsləhət – yəni ictimai fayda prinsipi ilə əsaslandırılır.

İslam iqtisadında müasir bank və maliyyə sistemləri də ciddi şəkildə tənqid olunur.

1. Qismi Ehtiyat Bankçılığı (Fractional Reserve)
   Bu sistemdə banklar depozitlərin yalnız bir hissəsini ehtiyatda saxlayaraq qalan hissəni kredit kimi dövriyyəyə buraxır. Bu isə süni pul artımına, inflyasiyaya və iqtisadi sabitsizliyə səbəb olur.
   Bəzi İslam iqtisadçıları (məsələn, Ömər Faruk Tekdoğan) və klassik iqtisadi məktəblər (məsələn, Avstriya məktəbi) bu sistemi ədalətsiz və təbii iqtisadi tarazlığa zidd sayırlar. Alternativ olaraq tam ehtiyat bankçılığı təklif olunur.

2. Mərkəzi Bank və Pul Siyasəti
   İslam iqtisadında mərkəzi bankın rolu, inflyasiya hədəfləməsinin məqsədi və İslam maliyyə alətlərinin pul siyasətində istifadəsi kimi məsələlər də müzakirə olunur.

3. Faiz və Alternativlər
   Faiz qadağası səbəbilə, pulun zaman dəyəri və layihə dəyərləndirməsində istifadə olunan “iskonto dərəcəsi” üçün alternativ metodların işlənməsi vacib sayılır.

Bu gün İslam iqtisadında ən aktual mübahisələrdən biri də virtual və kriptovalyutaların fiqhi statusudur. Burada üç əsas yanaşma mövcuddur:

1. Tam qəbul edənlər:
   Xüsusilə Malayziya fiqh məktəbinə mənsub bəzi alimlər bütün kriptovalyutaları halal və istifadə oluna bilən pul kimi görürlər.

2. Tamamilə rədd edənlər:
   Bu mövqeyə görə, kriptovalyutalar dövlət tərəfindən tanınmadığı, şəffaf olmadığı, spekulyasiyaya açıq və cinayət məqsədi ilə istifadəyə əlverişli olduğu üçün “pul” kimi qəbul edilə bilməz.

3. Orta mövqe tutanlar:
   Bu yanaşmaya görə, kriptovalyutalar hələ cəmiyyət tərəfindən ümumi qəbul görmədiyi üçün bu mərhələdə tam “pul” sayılmır, lakin gələcəkdə dəyişiklik ola bilər.

Türkiyəli iqtisadçı Nəcməddin Güney bu məsələdə müəyyən şərtlər irəli sürür:

• İstiqrazı buraxan qurum etibarlı və şəffaf olmalı,

• Güclü nəzarət və qoruma mexanizmləri təmin edilməli,

• Pulun dəyər dalğalanması minimum səviyyədə olmalıdır.

İslam iqtisadçılarından Tarık Divaniyə görə, müasir kommersiya bankçılığına İslam alternativi tapmaq, bəzən sadəcə “bankasız bir iqtisadi sistem” qurmaqla mümkündür. O, bu fikrini belə ifadə edir:

“Siqaretin İslami alternativi siqaretsizlikdirsə, bankçılığın da İslami alternativi bəlkə elə banksızlıqdır.”

Divaniyə görə, Bitcoin kimi sistemlər ənənəvi bank mexanizmlərindən uzaq olduğu üçün, bir çox mənfi iqtisadi təcrübəni aradan qaldıra bilər və “yeni bir maliyyə Venesiyası” rolunu oynaya bilər.

İslam iqtisadında pul məsələsi sadəcə iqtisadi deyil, eyni zamanda dərin fəlsəfi, hüquqi və sosial bir müzakirə sahəsidir. Bu sahədə hər yeni maliyyə vasitəsi — kağız puldan kriptovalyutaya qədər — insanın dəyərlə, ədalətlə və məsuliyyətlə olan münasibətini yenidən düşünməyə vadar edir.