İstehsal və İstehlak: Əsas Yanaşmalar və Fərqli Baxışlar | İslam İqtisadına Giriş - 2

İslam iqtisadı — iqtisadiyyata İslam baxış bucağından yanaşan bir anlayışdır. İqtisadiyyatın əsas mövzularından olan istehsal və istehlak, bu çərçivədə özünəməxsus prinsiplər və qaydalarla izah olunur.

I. İstehsala İslami Yanaşma

Ənənəvi iqtisadi nəzəriyyədə istehsal prosesi əsasən iki istiqamətdə qiymətləndirilir:

1. İstehsalçının qazancını maksimuma çatdırmaq,
2. İstehsal faktorlarının (əmək, torpaq, kapital və s.) bu prosesdəki pay bölgüsü.

İslam iqtisadı isə bu iki məqamda əsaslı fərqliliklər göstərir.

A. “Rasionallıq” və Maksimizasiya Məqsədi

Ənənəvi nəzəriyyədə iqtisadi insan modeli tam rasionallığa malik, yalnız şəxsi mənfəətini düşünən və hər zaman qazancı artırmağı hədəfləyən bir fərd kimi təsvir edilir. İslam iqtisadçıları bu modeli yetərli və real hesab etmir. İslam baxışında insan yalnız maddi maraqlarını deyil, həm də başqalarının hüquqlarını və Allah qarşısındakı məsuliyyətini nəzərə alır. Belə bir insan, qazandığından zəkat verən, ticarətdə ədalətə riayət edən və davranışlarını yalnız dünyəvi deyil, axirət ölçüsü ilə də dəyərləndirən bir şəxsdir. İslam iqtisadında məqsəd təkcə mənfəəti artırmaq deyil. Bəzi alimlər bu məqsədin “fəlah” — yəni həm dünyəvi rifah, həm də axirət qurtuluşu — olması gərəkdiyini bildirirlər. Bu sahədə vahid nəzəri çərçivənin formalaşması üçün hələ də geniş elmi müzakirələrə ehtiyac duyulur.

B. İstehsal Faktorları və Onların Payı

Ənənəvi iqtisadiyyata görə istehsal üç əsas faktora əsaslanır: əmək, kapital və torpaq. Bu bölgü bəzi müasir alimlər (məsələn, Paul Mason) tərəfindən tənqid olunsa da, İslam iqtisadında hələlik bu struktur əsas götürülür. Fərq, bu faktorların istehsaldan aldıqları gəlirin ədalət prinsipi əsasında müəyyənləşdirilməsindədir:

• Əmək: Əmək haqqı ədalətli və halallıq çərçivəsində olmalıdır.

• Torpaq: Rant və ya kirayə gəliri əldə edə bilər, lakin bu da ədalətli olmalıdır.

• Kapital: Burada əsas fərq yaranır. İslam iqtisadında kapital faizlə deyil, mənfəətlə işləyir.

Faiz, “puldan pul qazanmaq” prinsipinə əsaslanır — yəni heç bir əməliyyat və risk olmadan gəlir əldə edilir. Mənfəət isə real ticarət və ya sərmayə fəaliyyəti nəticəsində, həm zərər, həm də qazanc ehtimalı ilə qazanılır.

Ənənəvi iqtisadiyyatda bəzən “girişim” (sahibkarlıq) dördüncü istehsal faktoru kimi qəbul edilir. İslam iqtisadında isə kapital artıq mənfəət gətirdiyi üçün ayrıca “dördüncü faktor” anlayışına zərurət qalmır.

II. İstehsalın Şərtləri və Əsas Prinsipləri

İslam iqtisadı istehsal prosesinə başlamazdan öncə bir sıra əxlaqi və dini şərtləri əsas götürür:

1. İslama uyğunluq: İstehsal olunan məhsul halal və dinə uyğun olmalıdır (məsələn, alkoqol və ya haram mal istehsalı qəbul edilmir).

2. Zərərsizlik prinsipi: İstehsal prosesi nə insana, nə təbiətə, nə də cəmiyyətə zərər verməməlidir.

3. İsrafdan çəkinmək: İstehsalda da israf mümkündür — ehtiyac olmayan məhsulların kütləvi istehsalı və ya resursların lazımsız istifadəsi bu qəbildəndir.

4. İslam maliyyə sistemi ilə təminat: İstehsal üçün tələb olunan maliyyə vəsaiti faizsiz, İslami prinsiplərə uyğun yollarla əldə edilməlidir.

5. Halal qazanc: İstehsalın məqsədi halal və təmiz qazanc əldə etmək olmalıdır.

III. İstehlaka İslami Baxış

Ənənəvi iqtisadiyyatda istehlakçı “faydanı maksimuma çatdırmaq” məqsədilə hərəkət edən fərd kimi təsvir olunur. İslam iqtisadı bu yanaşmanı da tənqid edir: insanın məqsədi yalnız maddi “fayda” deyil, həm də mənəvi və əxlaqi məmnuniyyət olmalıdır.

A. İslam İqtisadında İstehlakın Əsas Qaydaları

1. Halal qazanc və halal ruzi: İstehlakın başlanğıcı halal qazanc üzərində qurulmalıdır. Həm qazanılan pulun, həm də istehlak edilən məhsulun halallığı əsas şərtdir.

2. İsrafın qadağan edilməsi: Qurani-Kərimdə israf açıq şəkildə qadağan edilir. Müasir dövrdə bu prinsipin pozulması həm iqtisadi, həm ekoloji, həm də mənəvi böhranlara yol açır.

3. Ehtiyaclar iyerarxiyası: İslam hüququnda ehtiyaclar üç mərhələdə təsnif edilir:

   • Zəruriyyat: Ən vacib, yaşamaq üçün zəruri tələblər.

   • Haciyyat: Həyatı asanlaşdıran, lakin mütləq zəruri olmayan vasitələr.

   • Təhsiniyyat: Komfort və bəzək məqsədli, lüks səviyyəli tələblər.
     Müasir dövrdə sosial media və istehlak mədəniyyəti bu iyerarxiyanı pozaraq, insanların zəruriyyat qarşılanmadan belə lüks mallara yönəlməsinə və nəticədə borclanma kimi halların artmasına səbəb olur.

4. Qanaət və şükür:

   • Qanaət – insana sahib olduqları ilə xoşbəxt olmağı, hərislikdən uzaq dayanmağı öyrədir. Bu, tənbəllik deyil, reallığı dəyərləndirməkdir.

   • Şükür – qanaətin nəticəsidir, yəni sahib olduğuna görə razılıq və minnətdarlıq halıdır.
     Bu iki dəyər müasir dövrdə, xüsusilə sosial müqayisələrin artdığı bir zamanda, insan ruhunun sabitliyini qoruyan ən vacib prinsiplərdəndir.

İslam iqtisadı istehsal və istehlak fəaliyyətlərini yalnız maddi nəticələr üzərindən deyil, mənəvi məsuliyyət və ədalət baxımından qiymətləndirir. Bu sistemdə iqtisadi davranış, həm fərdi rifahı, həm də cəmiyyətin ümumi mənəvi sağlamlığını qorumağa xidmət edir.