Seyyid Şərif Cürcani: İslami Düşüncə və Alim Tipi

Tarixin böyük düşünürlərini təsəvvür etdikdə, onları çox vaxt tək bir fikrə endirilmiş, zamanın gerisində qalmış abidələr kimi görməyə meylliyik. Halbuki bu adların arxasında, dünyanı və həqiqəti anlamaq üçün qurduqları son dərəcə mürəkkəb və heyrətamiz “zehni xəritələr” dayanır. XIV əsrin sonu və XV əsrin əvvəllərində yaşamış Seyyid Şərif Cürcani də, fikirləri ilə bu günün əsas düşüncə tərzinə belə meydan oxuyan böyük beyinlərdən biridir. Bu yazıda onun məntiq, fəlsəfə və mənəviyyatı birləşdirən düşüncə dünyasına baxacaq və bu günün insanı üçün ən sarsıdıcı beş fikrini araşdıracağıq.

“Düşünür” zamanla köhnəlməyən bir addır

Müasir insanın qədim mətnlərə yanaşmasındakı əsas səhvlərdən biri, onları bu günün elmi bilikləri ilə qiymətləndirməkdir. Cürcani nümunəsi bizə bunu xatırladır: düşünürün dəyəri, əsərindəki fizika və ya astronomiya biliklərinin müasir olub-olmaması ilə ölçülməz. Aristotelin səma haqqında bəzi fikirləri bu gün “səhv” sayılır, lakin bu, onun “böyük filosof” olması gerçəyini dəyişmir. Cürcani üçün də eyni hal keçərlidir. Düşünmək — bilikdən çox, biliklə nə edildiyi ilə bağlı bir qabiliyyətdir. Bu qabiliyyət biliklərin doğruluğundan asılı deyil, əksinə “zehni iti və həssas hala gətirən” bir bacarıqdır.
Yəni bir insan düşünürsə, hər dövrdə düşünürdür. Düşünürlük, məlumatın məzmunundan çox, düşüncənin keyfiyyəti ilə bağlıdır.

Təsir dairəsi yalnız Osmanlı deyil, bütün İslam aləmini əhatə edirdi

Seyyid Şərif Cürcani çox vaxt sadəcə “Osmanlı alimlərinə təsiri” ilə yad edilir. Bu, onun intellektual mirasını dar bir çərçivəyə salmaq deməkdir. Əslində isə Cürcani XIV–XV əsrlərdə Osmanlılardan Səfəvilərə, Teymurlulardan Hindistandakı Baburlara qədər uzanan geniş bir coğrafiyada təsir gücünə sahib idi. Bu dövlətlərin hamısının türk sülalələri tərəfindən idarə olunması, Cürcaninin vahid bir mədəniyyət hövzəsinin “qurucu düşünürlərindən” biri olduğunu göstərir. Onun fikirləri yerli bir məktəbin deyil, bütün İslam dünyasında qarşılıq tapan ümumbəşəri bir xarakter daşıyırdı. Bu da onun niyə əsrlərlə oxunduğunu və təsirinin niyə davam etdiyini aydın şəkildə göstərir.

Dörd tip intellektual var və siz onlardan birisiniz

Cürcani bir əsərinin girişində insanlığın həqiqət axtarışını maraqlı bir aydınlıqla təsnif edir. Bu təsnifat bu gün də intellektual mövqeləri anlamaq üçün güclü bir çərçivə təqdim edir. Onun fikrincə bu bölgü iki əsas meyara əsaslanır: istifadə edilən metod və peyğəmbərin gətirdiyi şəriətə bağlılıq. Cürcaninin baxışına görə dörd əsas düşüncə yolu:

• Mütəkəllim (kəlamçı): Peyğəmbərin gətirdiyi prinsipləri əsas istinad nöqtəsi sayaraq, bu zəmində ağıl yürüdən şəxsdir. Bu, təkcə islam kəlamçılarını deyil, xristian və yəhudi ilahiyyatçılarını da əhatə edir. Kəlamçının fərqli cəhəti, ağlın nəticəsini deyil, vəhydən gələn prinsipi əsas qəbul etməsidir. Məsələn, ağıl Tanrının əzəldən bəri yaratdığını düşünə bilər, lakin vəhy bildirir ki, Allah istədiyi vaxt yaradan “ixtiyar sahibi fail”dir — və kəlamçı bunu əsas tutur.

• Məşşai filosof (rasional filosof): Peyğəmbərin gətirdiyi prinsiplərdən asılı olmadan, yalnız ağıl vasitəsilə həqiqətə çatmağa çalışan şəxsdir. Bu, onun dinə inanmadığı mənasına gəlmir — İbn Sina kimi filosoflar həm də dindar idilər. Lakin onlar vəhyi ağıl işığında, simvolik və məcazi şəkildə şərh etməyə meyillidirlər.

• Mütəşərri sufi: Burada Cürcani anlayışı daraldır — ümumi “peyğəmbər şəriəti” deyil, xüsusilə “Hz. Muhəmmədin şəriətinə” tam bağlı şəkildə, mənəvi təmizlənmə və riyazət yolu ilə həqiqətə çatmağa çalışan şəxsdir.

• İşraqi filosof (mistik filosof): Hər hansı bir dinə və ya şəriətə bağlı olmadan, ümumbəşəri mənəvi intizam və riyazət vasitəsilə həqiqətə yetişmək istəyən şəxsdir.

Belə bir insan və bilik bölgüsünün əsərinin girişində yer alması belə, Cürcaninin düşüncə xəritəsinin nə qədər bütöv və orijinal olduğunu göstərir.

Ağlın öz daxilində sərhədi var — zehin duyğuların və vəhmin əsiri ola bilər

Cürcaninin fikrincə, insan ruhu iki əsas gücə malikdir: qeybi aləmə yönələn Nəzəri Qüvvə (Teorik ağıl) və maddi aləmə baxan Əməli Qüvvə (Praktik ağıl). Tamamilə ağla əsaslanan nəzəri yolun iki əsas məhdudiyyəti var:

1. Hisslərə asılılıq: Ağıl bilik hasil etmək üçün xarici dünyadan gələn duyğu məlumatlarına möhtacdır. Bu məlumatlarla işləyərək ümumiləşdirir, fərqləri və oxşarlıqları müəyyən edir. Amma bu üsul həqiqətin yalnız hisslərlə məhdud hissəsini dərk etməyə imkan verir.

2. Vəhmin aldatması: Daxili duyğulardan biri olan vəhm, bəzən yanlış mühakimələr doğura bilər. İmam Qəzalinin də qeyd etdiyi kimi, filosofların “qəti dəlil” hesab etdikləri bir çox nəticə, əslində vəhmin məhsulu ola bilər. Cürcaniyə görə ağıl təkbaşına bu təhlükədən qurtula bilməz.

Həqiqətə aparan ən üstün yol, cilalanmış bir aynadır – məntiq zənciri deyil

Cürcani ağıl yolunu mənəvi təmizlənmə ilə müqayisə edərkən sarsıdıcı bir nəticəyə gəlir.
Filosofların izlədiyi Nəzəri Ağıl Yolu dörd mərhələdən ibarətdir:

1. Həyulani ağıl: Biliklə hələ formalaşmamış potensial hal.

2. Bilmələkə ağıl: Aydın, öz-özünə məlum olan bilgilərin mənimsənilməsi mərhələsi.

3. Bilfel ağıl: Bu bilgilərlə elmlərin öyrənildiyi, ağlın fəal şəkildə işlədiyi mərhələ.

4. Müstəfəd ağıl: Ağlın ən yüksək mərhələsi – metafizik həqiqətlərin idrakı.

Sufilərin izlədiyi Əməli Ağıl (Mənəvi yol) isə belədir:

1. Zahiri aləmi şəriətlə bəzəmək – dini əmrlərə ciddi riayət.

2. Batini aləmi təmizləmək – qəlbi kin, təkəbbür və paxıllıqdan arındırmaq.

3. Ruhun ayna halına gəlməsi – təmizlənmiş ruhun ilahi aləmi əks etdirməsi.

4. Davamlılıq – bu halın sabitləşməsi və qalıcı hala gəlməsi.

Cürcaniyə görə, nəzəri ağlın zirvəsi olan Müstəfəd Ağıl, mənəvi yolun yalnız üçüncü mərhələsinə bərabərdir. Dördüncü mərhələ – yəni qalıcı mənəvi idrak – ağlın təkbaşına yetişə bilməyəcəyi zirvədir. Bu mərhələyə çatmaqda Hz. Peyğəmbər (sav) və onun yolunu izləyən kamil mürşidlərin rolu əsasdır.

Nəticə: Parçalanmış dünyaya bütöv baxış təklifi

Seyyid Şərif Cürcaninin düşüncə sistemi, bu günün parçalayıcı ixtisaslaşma dünyasından fərqli olaraq, bütöv bir baxış təqdim edir. O, ağıl, vəhy və mənəvi təcrübəni bir-birinə qarşı qoymur, əksinə hamısını “insan-i kamil” (yetkin insan) anlayışı çərçivəsində birləşdirir.