Qorxunun Qaynağı və Dini Tərəfi

Qorxu insan təcrübəsinin ayrılmaz bir hissəsidir. Adətən onu zehində yaranan bir hiss kimi qəbul edirik, amma əslində onun kökündə yaşama sevgisi dayanır. Qorxunun mahiyyəti insanın öz zəifliyini dərk etdiyi nöqtədə ortaya çıxır. Nədən qorxuruqsa, deməli, o sahədə acizliyimizi hiss etmişik. Qorxu insanda “mən bunu idarə edə bilmirəm” düşüncəsindən doğur.

İnsanlar ən çox qeyri-müəyyən şeylərdən qorxurlar. Nə baş verəcəyini bilməmək, qarşısında dayandığımız gücü tam dərk edə bilməmək — qorxunun əsas səbəblərindəndir. Bizim tərəfdə qorxunun səbəbi zəiflikdirsə, qorxduğumuz tərəfdə bu səbəb çox vaxt bilinməzlik olur. Qeyri-müəyyənlik insana “sonsuz bir qüdrət” kimi görünür. Bəzən qorxu, sadəcə, qarşısındakı gücün fərqinə varmaqdan doğur. Yəni insan anlayır ki, həqiqətən də qarşısında onu aşan, onu əhatə edən bir qüvvə var — bax, o anda qorxu yaranır.

Qorxunun qeyri-müəyyənliklə necə bağlı olduğunu göstərən maraqlı bir hadisə ilə - Nəsrəddin Tusinin İlxanlılar dövründə yaşadığı məşhur bir hekayə ilə izah edək. Rəvayətə görə, Tusi, hökmdarı elmə və bilik yatırımlarına inandırmağa çalışırmış. Hökmdar isə “komandanlar bu işin əhəmiyyətini anlamaz” demiş. Tusi bu məsuliyyəti öz üzərinə götürür və böyük bir ziyafət təşkil etdirir. Ziyafətin ən gur anında qəfil gurultu qopur, tavan çökür, vəzifəlilər panikaya düşür, qaçışmağa başlayırlar. Hamı bunu bir hücum və ya fəlakət kimi qəbul edir. Amma nə Tusi, nə də hökmdar tərpənmir. Heç biri qorxu keçirmir. Tusi bu vəziyyəti belə izah edir: “Onlar qorxdular, çünki bilmirdilər nə baş verir. Biz qorxmadıq, çünki nə olacağını bilirdik.” Bu hadisə çox incə bir həqiqəti göstərir: elm qeyri-müəyyənliyi azaldır, qeyri-müəyyənlik aradan qalxanda isə qorxu da yox olur.

Din insanın həm qorxusunu, həm də ümidini diri saxlayan bir tarazlıq üzərində qurulub. Buna “beynəl-xavf və reca” — yəni qorxu ilə ümid arasında olmaq deyilir. Qorxunu canlı saxlamaq vacibdir, çünki bu, insanın öz gücünün sərhədini anlamasına kömək edir. Bizim qarşımızda mütləq bir qüdrət var — Onunla rəqabət aparmaq deyil, yalnız qulluq etmək mümkündür. Amma eyni zamanda, ümid də diri qalmalıdır. Çünki bizi qorxudan həmin mütləq qüdrət, eyni zamanda, bizi mərhəmətinə yaxınlaşdıran qüvvədir. Allah həm “qorxu verən”, həm də “aman və ümid verən”dir — Onun “Mümin” adı da bu mənanı daşıyır. Bu iki hissin mənbəyi fərqlidir:

1. Qorxu, mütləq qüdrətin varlığından doğur — yəni Onun qarşısında acizliyimizi dərk etməkdən.

2. Ümid isə həmin qüdrətin bizə mərhəmət göstərmə ehtimalından yaranır — yəni Onun lütfünə, rəhmətinə nail olma arzusundan.

Qorxu və ümid bir növ istiqamət verən kompasın iki əks qütbü kimidir: biri bizi həddimizi aşmamağa, digəri isə irəliyə — daha çox yaxşılığa və ümidə doğru aparır.