Kibr və Şeytan

Kibr (təkəbbür), dini ənənədə şeytanın mahiyyəti ilə sıx əlaqəli bir anlayışdır. Şeytan, Həqqin adlarının bütünlüklə təzahür etdiyi Adəmdəki ülvi lütfü görə bilmədiyi üçün kibr abidəsi kimi ortaya çıxmışdır. Şeytan özü ilə Adəmin mərtəbəsi arasında müqayisə aparmış və bu müqayisə nəticəsində təkəbbürlənmişdir.

Şeytanın kibrinin yaranma səbəbləri müxtəlif şəkildə izah edilir:

1. Səcdənin İdraksızlığı: Bəzi fikirlərə görə, şeytan yalnız Haqqa səcdə etməklə əmr olunduğu üçün, Adəmə səcdə etməyin mənasını və hikmətini dərk edə bilmədi.
2. Maddi Üstünlük Qiyası: Digər bir fikrə görə isə, şeytan özünün oddan, Adəmin isə torpaqdan yarandığını əsas gətirərək, odu torpaqdan üstün tutdu və buna görə də torpağı küçümsədi.

Göstərilən səbəb nə olursa olsun, şeytan Haqq qarşısında özünə verilən lütfü (neməti) Adəmə verilən lütdən üstün görüb, həmin lütfü sahiblənməyə cəhd etdi və beləcə Ondan uzaqlaşdı. Əgər şeytan bu neməti sadəcə lütf olaraq görsəydi, bu halda daha üstün bir lütfə boyun əyməyin vacib olduğunu dərk edə bilərdi.

İnsanlarda, bölgələrdə, coğrafiyalarda və millətlərdə bir-birinə nisbətən üstünlüklər mövcuddur. Lakin insanın bu üstünlükləri özündən bilərək onlara sahib çıxmağa cəhd etməsi insanı şeytanlaşdırır. Məlum olduğu kimi, "şeytan" sözü mənəvi uzaqlıq deməkdir.

Kibr insanı Haqdan uzaqlaşdırır. Haqdan uzaqlaşmağın daha dərin bir ifadəsi isə həqiqətdən məhrumiyyət deməkdir. Bu, insanın var olan həqiqəti müşahidə etmək (tamaşa etmək) və həmin idraka uyğun yaşamaq üçün ona bəxş edilən lütflardan məhrum olması deməkdir.

Həzrəti Peyğəmbər (sav) buyurmuşdur ki, qəlbində xardal dənəsi qədər kibr olan şəxs cənnətə girməyəcək. Bu ifadə kibrin çirkinliyini vurğulamaq üçün istifadə olunan bir məcaz olduğu düşünülür, lakin ehtimal ki, bu, məcaz deyil. Dinin dərinliyinin insana açılması üçün, insanın öz "mənliyi" də daxil olmaqla, mülkiyyətin Haqqa aid olduğunu qəbul etməsi, yəni "Mən yoxam, O var" deməsi şərtdir. Əks halda, dindarlıq tamamilə öz yerini tutmur. Cahiliyyə şairlərindən Ləbitin dediyi kimi, Allahdan başqa hər şey batildir. Bu, hər şeyin yox olacağı kimi anlaşıla biləcəyi kimi, əslində var olmadığı kimi də anlaşıla bilər. Çünki buradakı varlıq ödüncdür və həqiqi bir varlığa (Haqqın varlığına) nisbətdə yoxdur.

Kibr insanın ülviyyətini yeyib bitirən bir atəşdir. Kibr insanın ucalığını, Haqqa yaxınlığını məhv edir. Kibri tərk etmək isə Haqqa aid olanı Haqqa vermək deməkdir.

Din, əsl etibarilə, hər hansı bir vəziyyətdən törətdiyimiz "mənlikləri" aradan qaldıraraq, hər şeyi lütf olaraq qəbul edib yaşamaqla bağlıdır. Buna görə də din, birbaşa Allahla münasibətimizdə ortaya çıxan bir hadisədir. Dindarlıq dərinliyi ilə düşünüldüyündə, nə yalnız məlumat çoxluğu, nə də əməlləri çoxaltmaqla əlaqəli olan tümsəl bir hadisədir. Yunus Əmrənin şeirində qeyd edildiyi kimi, zahidliklə (zöhd) edilən cəhdlər bəzən nəticə vermir, əksinə, bütün gümanları (zənləri) tərk edib yoxluğa vermək lazımdır. Kibr zəndə olmaq deməkdir, halbuki iman təhqiq (həqiqət bilgisi) tələb edir. Dindarlıq əslində Allaha qarşı acizliyi ifadə edən bir zehin halıdır. Davranışlar isə bu zehin halının yalnız bir uzantısı olaraq ortaya çıxır. Qula və ya başqa bir məxluqa aid bütün haqlar, hər şeydən əvvəl, Allahın haqqıdır.