İzzətli Bir Qulluq: Elmihal Şüuru və Məsuliyyət Anlayışı

Elmihal nədir?

Elmihal insanın içində olduğu halı bilməsi deməkdir. Yəni insan hansı vəziyyətdədirsə, həmin vəziyyətdə Allahın ondan nə istədiyini, hansı məsuliyyətləri daşıdığını bilməlidir. Bu anlayış fiqhlə bağlıdır. Fiqh isə insanın lehinə və əleyhinə olan hökmləri tanıması, halal-haram sərhədlərini dərk etməsidir.

Həyat bir imtahandır. Ona görə də mömin insan qarşılaşdığı hadisələrə, yaşadığı vəziyyətlərə və gündəlik münasibətlərinə sadəcə öz istəkləri ilə deyil, Qurani-Kərim və Sünnə ölçüsü ilə baxmalıdır. Bu baxışı formalaşdıran əsas sahələrdən biri də fiqhdir. Bu mənada elmihal sadəcə nəzəri məlumat toplusu deyil. O, insanın gündəlik həyatına yol göstərən canlı bir rəhbərdir. Ticarətdə, ailə həyatında, səfərdə, ibadətdə, insanlarla münasibətdə — bir sözlə, həyatın hər sahəsində möminin ehtiyac duyduğu bilik elmihal şüurudur. İnsan yetkinlik yaşına çatdığı andan etibarən öz halının hökmünü öyrənməyə məsuldur.

İnsan məsuliyyət daşıyan varlıqdır

İslam insana sadəcə azad və istədiyini edən bir varlıq kimi baxmır. İslamın insan anlayışında insan “mükəlləf”dir, yəni məsuliyyət daşıyan varlıqdır. “Mükəlləf” sözü də əslində “yük”, “vəzifə” və “məsuliyyət” mənası daşıyan “külfət” anlayışı ilə bağlıdır. Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi, göylərin, yerin və dağların daşımaqdan çəkindiyi böyük əmanəti insan öz üzərinə götürmüşdür. Bu, insanın bu dünyaya məqsədsiz gəlmədiyini göstərir. İnsan tamamilə müstəqil, heç bir hesabatı olmayan bir varlıq deyil. O, Allahın qulu olaraq yaradılmış və bu dünyaya bəndəlik məsuliyyəti ilə göndərilmişdir.

Azadlıq və bəndəlik haqqında doğru anlayış

Bu gün çox vaxt “ən böyük azadlıq Allaha qul olmaqdır” ifadəsi işlədilir. Bu cümlə müəyyən mənada doğru bir istiqamət göstərsə də, mövzunu daha dərindən düşünmək lazımdır. Çünki İslam düşüncəsində əsas məqsəd insanın azadlıq iddiası deyil, Allaha təslimiyyətidir. Klassik fiqh ənənəsində insan Allahın “qulu” olaraq dəyərləndirilir. Əbu Zeyd əd-Dəbusi kimi alimlərin yanaşmasında da Allahın qul olaraq yaratdığı insanın mütləq azadlıq iddiası onun fitrəti ilə uyğun gəlmir. Çünki bəndəlik azadlıq axtarışından çox məsuliyyət, təslimiyyət və Allah qarşısında boyun əymək deməkdir. Bu məsələdə anlayışlarımızı yenidən düşünməyə ehtiyac var. Xüsusilə son dövrlərdə müsəlman düşüncəsi Qərbdən gələn “bərabərlik”, “azadlıq”, “insan haqları” kimi anlayışlarla dünyanı izah etməyə çalışmışdır. Halbuki bu anlayışlar hər zaman İslamın “qul haqqı”, “mömin izzəti” və “Allah qarşısında məsuliyyət” kimi anlayışları ilə tam üst-üstə düşmür. İslamda insanlara baxış yalnız mütləq bərabərlik üzərində qurulmur. İnsanlar məsuliyyət, iman, təqva və dərəcələr baxımından fərqli mövqelərdə ola bilərlər. Mömin insan imanına görə izzət sahibidir. Bu izzət onun özündən deyil, Allaha bağlılığından qaynaqlanır.

Müsəlman izzəti və ümumi məsuliyyət

Müsəlman hər şəraitdə izzət sahibi olmalıdır. Buradakı izzət təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək deyil. Əksinə, bu izzət Allahdan və Onun Rəsulundan (sav) gələn bir şərəfdir. Mömin insan imanına görə əzilmiş, özünə güvənsiz və zəif bir duruş sərgiləməməlidir. O, həm təvazökar, həm də vüqarlı olmalıdır.

Tarix boyunca İslam ümməti bəzən zahirən məğlubiyyətlər yaşamışdır. Səlib yürüşləri, monqol istilaları və başqa ağır hadisələr buna nümunədir. Lakin müsəlmanların əsas gücü yalnız maddi qələbədə deyil, mənəvi üstünlük şüurunda olmuşdur. Mömin üçün əsas məsələ Allah qatında doğru yerdə dayanmaqdır. Bu gün elmihal şüuru sadəcə fərdi ibadətlərlə məhdudlaşmamalıdır. Namaz, oruc, təharət və digər ibadətlər vacibdir, lakin müsəlmanın məsuliyyəti bununla bitmir. Mömin insan dünyada fitrətin pozulmasına, ətraf mühitin məhv edilməsinə, insan təbiətinə edilən zərərli müdaxilələrə də biganə qalmamalıdır. Genetikası dəyişdirilmiş məhsullar, təbiətin çirkləndirilməsi, insanın yaradılış nizamına müdaxilə edilməsi müasir dövrün böyük problemlərindəndir. Bunlar yalnız texniki və elmi məsələlər deyil, eyni zamanda əxlaqi və dini məsuliyyət sahəsidir. İslam ümməti yer üzündə bu yanlış gedişata qarşı “dur” deyə biləcək bir şüura sahib olmalıdır.

İbadətdən ubudiyyətə gedən yol

Bəndəlik yolunun müxtəlif mərhələləri vardır. Birinci mərhələ ibadətdir. İbadət insanın cənnət ümidi və cəhənnəm qorxusu ilə etdiyi saleh əməllərdir. Bu, bəndəliyin başlanğıcıdır və insanı Allaha yaxınlaşdırır.

İkinci mərhələ ubudiyyətdir. Ubudiyyət insanın sadəcə müəyyən ibadətləri yerinə yetirməsi deyil, bütün həyatını Allahın qulu olmaq şüuru ilə yaşamasıdır. Bu mərhələdə insan həyatının hər sahəsində Allahın razılığını düşünür.

Üçüncü mərhələ isə ubudətdir. Ubudət heç bir qarşılıq gözləmədən, yalnız Allah rızası üçün edilən saf bəndəlikdir. Burada insanın məqsədi nə mükafat, nə də başqa bir mənfəətdir. Məqsəd yalnız Allahın razılığıdır.

Elmihal kitabları da bu yolun əsas daşlarını düzür. Əqidədən başlayaraq təharət, namaz, oruc, zəkat, ticarət və gündəlik həyat hökmlərinə qədər insana yol göstərir. Mömin üçün əsas hədəf bu bilikləri sadəcə oxumaq deyil, onları həyatın içində yaşamaqdır.