Bu gün dini dilin forması, dərinliyə necə varacağımızı və insanla necə bağ quracağımızı müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilib. Ənənəvi olaraq mənəvi dünyamızda həm doğrudan, həm dolayı yollarla danışmaq mümkündür. Amma zaman keçdikcə bu iki yol arasında ciddi bir balans pozuntusu yaranıb.
Doğrudan Danışığın Yüksəlişi və Onun Məhdudluğu
Son illərdə, xüsusilə də dinlə bağlı rəsmi strukturlar doğrudan danışığın, yəni Qur’an və sünnəyə birbaşa istinadla qurulan çıxışların önə çıxdığını müşahidə edirik. Bu üslub daha rahat və tez başa düşüləndir, amma bir o qədər də səthi və əmr verici tonda olur. İnsan qəlbinə toxunmaq yerinə, ağıl ilə başa düşülən, lakin dildə qalan bir yanaşma yaranır.
Dolayı Anlatımın Qüdrəti
Halbuki dolayı danışıq – yəni həyat hekayələri, peşə təcrübələri, dillə bağlı incəliklər, sənət, poeziya və ədəbiyyat vasitəsilə ötürülən mənalar – insanın ruhuna nüfuz edən, onu dəyişdirən və yetişdirən bir vasitədir. Bu cür anlatım insana yalnız bilgi vermir, eyni zamanda onu hikmət və təcrübə ilə yoğurur.
Bir ayaqqabıçının işində səbri öyrənməsi, ya da bir çobanın gündəlik həyatı içində ilahi imkanlara dair anlayışa gəlməsi – bunlar dini yalnız eşidilən deyil, yaşanılan bir təcrübəyə çevirir. Dilimizdəki “nəsib”, “inşaAllah”, “maşaAllah” kimi ifadələr Allahı gündəlik danışığımıza gətirir, həm də bu dilə zəriflik və ilahi yön verir.
Bu nöqtədə sual yaranır: niyə biz dini, bu qədər zəngin və incə yollarla çatdırmaq yerinə, daha çox təlimata bənzəyən bir üsula üstünlük veririk?
Təhsil, Mədəniyyət və Dolayı Anlatımın Rolu
Təəssüf ki, təhsil sistemimizdə də bu dolayı anlatımın gücü kifayət qədər dəyərləndirilmir. Halbuki dini, mədəni, bədii və poetik bir dil ilə çatdırmaq, onun həyatla bağını daha canlı və təsirli edir. Bu, insanın yalnız ağlına deyil, həm də ruhuna toxunan bir yanaşmadır.
Hazırkı filmlər və təbliğat materiallarında Peyğəmbərimizin (sav) həyatının birbaşa, fakt kimi təqdim olunması isə bu mənəvi toxunuşu itirir. İnsan onsuz da bildiyini sadəcə bir daha da görür, amma ruhu hərəkətə gəlmir.
Hollywood və Dolayı Anlatımın Gücü
Maraqlıdır ki, bu üsulu dini çevrələrdən daha çox, Hollywood kimi mədəniyyət sənayesinin aparıcı qurumları istifadə edir. Məsələn, Tom və Jerry kimi sadə görünən animasiyalar belə, arxa planda kapitalist dünyagörüşünü uşaqlara dolayı şəkildə aşılayır. George Orwell-in 1984 əsəri də dolayı yolla ideoloji bir çərçivə təqdim edir – oxucu fərqində olmadan həmin dünyagörüşünə yönəlir.
Biz isə “Allah insan üçün nədir, insan Allah üçün nədir?” kimi dərin mövzuları dolayı yollarla, incə dillə ifadə etmək bacarığını itirmişik. Bəzən ayə və hədisləri sadalayarkən, fikrin özünü dərinləşdirmək yerinə, onu boğuruq.
Quran və Dolayı Təcrübə
Quran-ı Kərim zahirdə birbaşa danışır kimi görünə bilər. Amma əslində onun bir çox ayəsi – məsələn, göylərdən, dəvədən bəhs edənlər – insanı düşünməyə, təfəkkürə yönəldən dolayı mesajlar daşıyır. Lakin bu ayələr "buyuruq" kimi anlaşılarsa, onların dolayı gücü itir və birbaşa əmrlərə çevrilir.
Şeir, Musiqi və Cahiliyyə
Ərəb ədəbiyyatında şeir və musiqi bir-birindən ayrılmazdır – bir növ dastandır, xalqın duyğusudur. Musiqi və şeir insanı coşquya və ya hüznə sala bilir. Məhz bu potensial səbəbindən bəzi sufi məktəblərdə, məsələn, Nəqşibəndilikdə musiqiyə qarşı ehtiyatlı münasibət olmuşdur. Onlar musiqinin insanda yanıldıcı hala səbəb ola biləcəyini düşünmüşlər.
Şeir və hekayələr insanı “tez anlamaq” hissinə sürükləyə bilər. Lakin bu, bəzən zahiri anlamadır – düşüncə və təfəkkürlə qazanılan dərin bilik deyil.
“Cahiliyyə” anlayışını da bəzən yanlış başa düşürük. Bu, sadəcə "bilik yoxluğu" deyil, "iman yoxluğu" mənasındadır. Platonun mağara bənzətməsi ilə yanaşı düşündükdə, cahillik işığın yoxluğudur, qaranlığın özündən ibarət deyil. Bədir döyüşündən sonra əsirlərə oxuma-yazma öyrətmək tapşırığı verilmişdi – bu da onu göstərir ki, məsələ bilgiylə bağlı deyildi; məsələ qəlbin vəziyyətində idi.
Müasir Dövr, Düşüncə və Tərcümə Problemləri
Bu gün bəziləri Peyğəmbərlərə verilən möcüzələrin yaşadıqları dövrün üstün sahələri ilə uyğun olduğunu deyir – Musa üçün sehr, İsa üçün tibb, Peyğəmbərimiz üçün bəlağət. Amma bu, möcüzəni sanki bir yarışmaya çevirir. Möcüzə, insanı əqli ilə təəccübləndirmək üçün deyil, ruhu ilə silkələmək üçündür.
Quran tərcümələri də yalnız dil biliyi ilə edilə bilməz. Hər bir tərcümə, istər-istəməz bir məzhəbin və ya fəlsəfi baxışın izlərini daşıyır.
Bizdə düşüncə dünyasının problemi sadəcə tərcümə və ya ifadə tərzində deyil, daha dərindən gəlir. Osmanlıdan bu yana bilik istehsalı sahəsində ciddi çatışmazlıqlar olub. Bugünkü dünyada yeni bir İbn Rüşd, ya da İbn Ərəbi yetişməz deyə bir şey demirik, amma bu gün onların çıxa biləcəyi zəmin artıq Avropa intellektual mərkəzlərindədir təəssüf ki.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder