Məlumatın meydana gəlməsi və yayılması ilə bağlı müzakirələrdə ünsiyyətin və qarşılıqlı təsirin nə qədər əsaslı bir yer tutduğu danılmazdır. Xüsusilə də, fikir və düşüncənin ifadəsi və paylaşılması zamanı ortaya çıxan proseslər, bilik sferasının formalaşmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu nöqteyi-nəzərdən, müasir ünsiyyət nəzəriyyələri ilə müəyyən mənada əlaqələndirilə biləcək “insaf” anlayışı üzərindən, bilik paylaşımının daha dərindən izahı mümkündür.
“İnsaf” Anlayışı və “Empatiya”ya Alternativ Bir Yanaşma
“İnsaf” termini, yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ictimai əxlaq və münasibətlər müstəvisində də ciddi əhəmiyyət daşıyan bir anlayış kimi önə çıxır. Müasir düşüncədə tez-tez istifadə edilən “empatiya” ifadəsi, ilk baxışda yaxın bir məna daşısa da, bu anlayış kifayət qədər sağlam və mənəvi zəminə söykənmir. Çünki bir insanın özünü tam şəkildə başqasının yerinə qoyması əslində mümkün deyil. Bu səbəbdən, “insaf” anlayışı daha real və praktik bir alternativ kimi dəyərləndirilə bilər. Ərəb dilindəki kökünə baxdıqda, “insaf” – “bölüşmək”, “yarısını vermək” mənasını daşıyır. Bu isə bir məsələ qarşısında məsuliyyətin və yükün bölüşülməsi deməkdir.
Bilik Mübadiləsində Üç Əsas Mərhələ
Bu yanaşma çərçivəsində, bilik paylaşımı və fikir ötürülməsi prosesində “insaf” anlayışı ilə əlaqəli olaraq üç əsas mərhələdən bəhs etmək olar:
1. Yükü Bölüşmək – Problemi Ortaya Qoymaq və Onunla İştirak Etmək
Hər hansı bir məsələni izah etmək və ya bir fikri çatdırmaq, həmişə özündə müəyyən çətinliklər və məna qatları ehtiva edir. Əgər oxucu və ya dinləyici bu çətinliyi paylaşmağa hazır deyilsə, verilən cavabın da dəyərini tam anlamayacaqdır. Problemi bölüşmək, eyni zamanda qarşı tərəfin məsələ ilə mənəvi bağ qurması və ona qarşı məsuliyyət hiss etməsi deməkdir. Bu baş vermədikdə, səylər boşa çıxır, sanki “korlar bazarında güzgü satmaq” kimi nəticəsiz bir vəziyyət yaranır.
2. Müəlliflə Oxucu Arasında Qarşılıqlı Yanaşma – Yolun Birlikdə Qət Edilməsi
Burada yalnız müəllifin deyil, oxucunun da üzərinə düşən vəzifə var. Bilik tək tərəfli ötürülən bir proses deyil; qarşılıqlı bir qarşılaşmadır. Müəllif “fil dişi qüllədən enməlidir” deyə bilməz, eyni şəkildə oxucu da qeyri-real bir səviyyəyə yüksəlməyə məcbur edilə bilməz. Çünki fikir paylaşımının məqsədi təkcə bir tərəfə fayda vermək deyil, həm də düşüncənin formalaşdığı şəxsə öz fikirlərini yenidən tanımaq imkanı qazandırmaqdır.
Bu məqamda İbn Ərəbinin təsvir etdiyi kimi, bir şeyin özünü aynada görməsi ilə öz daxilində tanıması arasında ciddi fərq vardır. Bu metafor vasitəsilə elm və düşüncənin paylaşılması prosesində yaranan yeni formalar izah oluna bilər. Yazmaq, danışmaq, ifadə etmək – bunların hər biri düşüncənin yeni bir mərhələyə keçməsi, təcəssüm etməsi deməkdir. Bu səbəbdən, müəllifin ilk qazancı oxucuya deyil, özünə yönəlir. Fikir, ifadə edildikcə formalaşır, aydınlaşır – necə ki, Memar Sinan öz istedadını Süleymaniyyə məscidini tikərək görür.
Bu qarşılıqlı yaxınlaşma bir növ aynaya baxmaq kimidir – hər iki tərəf özünü tanımaq və inkişaf etdirmək fürsəti əldə edir. Hətta dinləyicinin bir söz deməməsi belə onun zehni, marağı və baxışları ilə müəllifin fikirlərinə istiqamət verə bilər. Bu baxımdan, maraqlı bir sual və ya şübhə, danışanın düşüncəsini formalaşdırmaqda fövqəladə təsir gücünə malik ola bilər.
3. Mükafatın Paylaşılması – Cəmiyyətə Aid Bir Bərəkət
Bir fikir ifadə olunub müzakirə edildikdə və yeni bir formaya büründükdə, bu artıq yalnız müəllifin deyil, ümumi bir mükafatdır. Bu mükafatın təkcə bilik istehsal edən şəxsə deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə yayılması – “camaat bərəkəti” kimi paylaşılması vacibdir. Televiziya proqramları, kitablar, elmi müzakirələr, məruzələr – bütün bunlar bu bölüşməni mümkün edən vasitələrdir. Hər bir qarşılaşma, fikir və məlumatın yeni bir kimlik qazanmasına şərait yaradır. Müəlliflərin və düşünürlərin yazmağa bu qədər maraq göstərməsinin əsas səbəbi də məhz budur: insan öz düşüncəsini paylaşdıqca, yenidən tanıyır və özünə doğru bir səyahətə çıxır. Bu isə insafla izah edilə biləcək ən gözəl və dərin bir mənəvi qazancdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder