Din, xüsusilə də İslamda "Rəbb" anlayışı və "rububiyyət" prinsipi insanı yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai və ailəvi sahələrdəki asılılıqlardan azad etməyi hədəfləyir. Bu azadlıq prosesi, insanın öz iç dünyasında baş verən dəyişikliklərlə yanaşı, onun cəmiyyətlə və ailə üzvləri ilə olan münasibətlərinə də yeni bir dərinlik qazandırır.
Asılılıq və güc münasibətlərinin təhrif edilməsi
Cəmiyyətdə tez-tez qarşılaşdığımız "ağa–qulluqçu", "rəhbər–idarə olunan", "işəgötürən–işçi" kimi münasibətlərdə sanki aşağıda olan tərəf özünü daha çox ehtiyac içində hiss edir və bu səbəbdən öz mövqeyini təbii bir asılılıq kimi qəbul edir. Halbuki qarşı tərəfin – yəni güc sahibinin də bu münasibətdən çıxardığı mənfəətlər, saxladığı hakimiyyət və ya duyduğu zövq vardır. Bu cür münasibətlərin mahiyyətində bir zərər yoxdur; əksinə, həyatın axarındakı zəruri strukturlardır. Əsas məsələ, bu münasibətlərin qarşılıqlı məsuliyyətə və hüquqa əsaslanan bir çərçivəyə çevrilməsidir. Heç kim başqasının köləsi və ya tam şəkildə asılısı deyil – nə rəhbər idarə olunanın, nə valideyn övladın, nə də işçi işəgötürənin məhkumudur. "Qula qul olmaq olmaz" prinsipi, İslamın rububiyyət anlayışı çərçivəsində insanı azadlaşdıran ən fundamental düsturdur.
Dinin azadlaşdırıcı funksiyası
Din və ibadət əvvəlcə insanı fərdiləşdirir, sonra isə onun ailə və cəmiyyət içindəki münasibətlərini yenidən düşünməyə sövq edir. Bu prosesdə insanın başqalarına olan psixoloji və maddi asılılığı azalır, özünə güvəni artır, təvəkkül etməyi öyrənir. Allahın "muslih" (islah edən) sifəti vasitəsilə münasibətlərin "əmanət" prinsipi əsasında yenidən qurulması təşviq olunur. Bu, əvvəlki mövcud strukturun boşaldılması, sonra isə hörmət və məsuliyyət üzərində yeni bir münasibət sisteminin qurulması deməkdir.
“Yaratmaq asan, dağıtmaq çətindir” paradoksu
Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, bir şeyi qurmaq "asandır", amma onu dağıtmaq çox çətin ola bilər. Məsələn, bir fikri yazmaq tez ola bilər, amma bir insanın inanc sistemini sarsıtmaq, onu yenidən qurmaq olduqca çətin bir prosesdir. "Allah sizin Rəbbinizdir" demək bir cümlə qədər asandır, lakin "Lə iləhə" deyərək – yəni Allahdan başqa heç bir ilahi gücün olmadığını qəbul edərək – bütün digər asılılıqlardan imtina etmək insanın öz iç dünyasını silkələyəcək qədər ciddi bir dönüş tələb edir. Bu çətinliyin səbəbi insanın köhnə strukturlara, dərinlikli mənəvi və psixoloji bağlılıqlara olan illərlə, bəlkə də minillərlə formalaşmış vərdişlərindən qaynaqlanır. İnsan adətən öz asılılıqlarını sevər, onlardan əl çəkmək istəməz. Qurani-Kərimdəki "Belini bükən yükü üzərindən almadıqmı?" (əl-İnşirah, 2-3) ayəsi də bu ağır asılılıqlardan qurtuluş prosesinə işarə edir. Bu yük, təkcə maddi deyil, daha çox mənəvi və emosional mənşəlidir – insanın tək qalmaq qorxusu, fərdi məsuliyyətdən qaçmaq istəyi ilə qidalanır.
İnsan təbiəti və həqiqi azadlıq
İnsanlar tez-tez azadlıqdan danışsalar da, əslində asılılıqları daha çox sevirlər. Həqiqi azadlıq isə tək qala bilmə bacarığı, öz fərdiyyətini daşımaq gücü və insanın özü ilə barış içində yaşaya bilməsini tələb edir. Bu isə hər kəsin bacardığı bir şey deyil. Çoxları yan-yana dayanmağı, birlikdə qərar verməyi daha rahat hesab edir. Din isə bu asılılıqları kökündən qoparmasa da, onları zəiflədir, münasibətləri daha sağlam və əmanətə əsaslanan bir çərçivəyə salır.
Kibr, yetərlilik və "istina billəh" anlayışı
"Allahın qulu olan insan azaddır" fikri bəzən sadə kimi səslənsə də, əslində "ibadət azadlıqdır" ifadəsi daha doğru və dərin bir mənaya malikdir. Həqiqi kibr – yəni özünə kifayət edə bilmə halı – əxlaqi bir dəyərləndirmədir. Lakin insanlar çox zaman bu həqiqi yetərlilik halını yaşaya bilmədiklərindən, onun yerini yalançı qürur və riyakarlıqla doldurmağa çalışırlar. Gerçəyə yaxınlaşdıqda insan öz yalanlarını da aşkar edər və bu yalanlar bir-bir dağılmağa başlayar. Əslində heç bir insan tam mənada özünə kifayət edə bilməz. İnsan həmişə bir ehtiyac halındadır. Lakin əgər insan öz Rəbbi ilə sağlam bir bağ qura bilsə, o zaman Allah ona kifayət edər. "Hasbunallah və ni’məl-vəkil" – "Allah bizə yetər, O nə gözəl vəkildir" ayəsi də bu mənanı ifadə edir. Bu hal "istina billəh" – yəni yalnız Allahdan kifayətliliyi istəmək – anlayışıdır və bu yetərlilik halı yalnız Allahla qurulan münasibətdə reallaşır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder