Nübuvvətin İnsan Həyatındakı Zəruriliyi

İnsanlıq tarixində peyğəmbərlik – yəni nübuvvət – mərkəzi və davamlı bir yerə sahib olmuşdur. Bu anlayışın nəyə görə insan üçün vaz keçilməz olduğu sualı, diqqəti çəkən mövzulardan biridir. Bu sualın cavabını tapmaq üçün isə insan təbiətinin həm mürəkkəbliyinə, həm də məhdudiyyətlərinə nəzər salmaq lazımdır.

İnsanı Fərqləndirən Daxili Sual

İnsan digər canlılardan fərqli olaraq, yalnız yaşamaqla kifayətlənmir; o, yaşadığı aləmi, öz varlığını, Allahı və ölüm sonrası həyatın mahiyyətini dərk etməyə, sorğulamağa meyillidir. Bu sualların kökündə çox mühüm bir məsələ dayanır: “Allah vardır”, “axirət həyatı gerçəkdir” kimi ifadələrin mənbəyi nədir? Çünki hisslərimiz bizə yalnız maddi dünya ilə bağlı biliklər verir. Halbuki insanın arzuları, ümidləri və düşüncələri maddi çərçivəni aşır.

• Arzularımız təkcə maddi obyektlərlə məhdudlaşmır. İnsan daha böyük mənalar, daha yüksək məqsədlər axtarır.
• Ümidlərimiz bu dünya ilə kifayətlənmir. İnsan, ölümün fərqində olsa da, ölümsüzlüyü ümid edə bilir – halbuki bu barədə birbaşa təcrübəsi yoxdur.
• Düşüncələrimiz isə bizi yalnız gündəlik həyatı anlamağa deyil, həm də kainatın xaricindəki varlıq sahələrini düşünməyə vadar edir. Hətta klassik kainat anlayışında belə, insan düşüncəsi maddi sərhədləri aşa bilir.

Bəs bu qədər geniş bir idrak sahəsinə necə sahib olmuşuq?

Fərqindəliyin Dönməzliyi və Bilgi Mənbəyi

İnsan bəzən aydın şəkildə, bilmədiyi bir şəkildə “oyadılır” – arzuları, ümidi və düşüncəsi hərəkətə gəlir və bu, onun zehnində qalıcı iz buraxır. Məsələn, bir dəfə Allah və ya axirət haqqında düşünən insanın bu fikirləri sonradan onun həyat baxışının bir hissəsinə çevrilir. Burada belə bir sual doğur: Bu qədər dərin və geniş metafizik biliklər haradan gəlir? Bunlar sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir, yoxsa biriləri bunları gerçəkdən bilib bizə xəbər vermişdir?

Əxlaqi Bilginin Mənşəyi

İnsan yalnız faydalı və zərərli olanı deyil, eyni zamanda yaxşı və pis olanı da dərk edir. Fayda və zərər hər bir canlı tərəfindən instinktiv şəkildə qavranıla bilər, lakin yaxşı və pis anlayışı daha mürəkkəbdir. Məsələn, bəzən biz öz zərərimizə olsa belə, “doğru olanı” etməyi seçirik. Və ya həyatımız bahasına belə, pislikdən uzaq durmağa çalışırıq. Bəs bu cür davranışın mənbəyi haradandır? Əxlaqın obyektiv meyarları varmı? Bəzən əxlaqi meyarlar zaman və məkana görə dəyişsə də, bəzi davranışlar hər dövrdə və hər yerdə yaxşı və ya pis hesab olunub. Bu isə onu göstərir ki, bəzi əxlaqi biliklər zaman və məkanla məhdudlaşmayan, hətta əbədiyyəti hədəfləyən bir mənşəyə malikdir – məsələn, ilahi razılıq və əbədi səadət arzusu. Bəs bu əbədiyyətə dair bilik bizə haradan gəlmişdir?

Yuxarıda sadalanan bu üç sahə – maddi sərhədləri aşan istək və düşüncələrimiz, ilahi və axirətə dair təsəvvürlərimiz, habelə əxlaqi şüurumuz – insan həyatında nübuvvətin zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoyur.