Dindarlığın Məqsədi Əxlaqdırmı?

İnsan varlığını hərəkətə gətirən əsas motivasiyalar – yəni dindarlığın mənası və məqsədi – müasir dünyada yenidən sorğu-sual obyektinə çevrilmişdir. Klassik düşüncənin "verilmiş", yəni şübhəsiz qəbul etdiyi bir çox anlayış bu gün artıq ya mifoloji bir təxəyyül kimi, ya da yalnız ədəbiyyat dili ilə açıqlana bilən məfhum kimi görünür. Artıq bu anlayışların “ayağı yerə basan” – reallığa dayanan – şəkildə izahı tələb olunur. Bu çərçivədə insanın sonsuzluğa yönəlmiş istəkləri, əxlaqın insan həyatındakı yeri və dinin əsas məqsədi kimi məsələlər daha dərindən müzakirə edilməyə başlanıb.

İnsan və Sonsuzluğa Susamışlıq

İnsanın daxilində bir sonsuzluq arzusu və ya heç olmasa sonsuzluğu təsəvvür edə bilmək bacarığı var. Lakin bu arzunun gerçəkdə bir ehtiyac olub-olmaması – yəni insan həqiqətənmi sonsuzluğu istəyir, yoxsa bu sadəcə təsəvvürün məhsuludurmu – bu, düşüncənin ən çətin və qədim suallarından biridir. Bu məsələ üzərində əsrlərlə düşünülüb və bu müzakirə həm də psixoloji ilə fəlsəfi və ya metafizik olanın sərhədlərinin haradan keçdiyini aydınlaşdırmaq üçün bir açar rolunu oynayır.

İnsanı hərəkətə gətirən ən güclü qüvvə, öz varlığına qarşı duyduğu sevgi və bu varlığı qoruma instinktidir. Məhz bu instinkt, ölüm qorxusunu da özü ilə gətirir. Halbuki heyvanlar üçün belə bir “sabah qorxusu” və ya ölüm anlayışı yoxdur. Bu baxımdan, insanı fərqləndirən ən əsas məqamlardan biri – keçmişi, bu günü və gələcəyi düşünə bilmək, yəni zaman anlayışı çərçivəsində düşünmək qabiliyyətidir.

Əxlaqın Rolu və Dindarlığın Əsas Mahiyyəti

Klassik düşüncəyə görə, insanın bir tərəfi əbədidir və insanın bütün həyati məqsədi həmin əbədiliyə, yəni Allaha qovuşmaqdır. Lakin bu qovuşmanın yeganə yolu – iman yoludur. Əxlaq bu yolda yetərli deyil, çünki əxlaqın iki tərəfi vardır: bir tərəfi Allaha yönəlikdir və bu tərəf imandır; digər tərəfi isə insanlara yönəlir – bu isə davranışdır.

Müasir dünyada isə bu tarazlıq pozulmuşdur. İndi daha çox "nə etdiyin, necə davrandığın" önə çıxarılır, "nəyə inandığın" isə arxa planda qalır. Fayda əsaslı düşüncə tərzi, əxlaqı imandan önə keçirib. Halbuki dinin öz mərkəzində insanın niyyəti və imanı dayanır. Niyyət əməldən, iman isə niyyətdən də üstündür.

Əxlaq Allah haqqında bilikdən – yəni mərifətdən və ya metafizik bilgiyə əsaslanan təfəkkürdən üstün ola bilməz. Dindarlığın əsasının əxlaq üzərinə qurulması və onu yalnız insan-insan münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq – bu, çox ciddi bir yanlışlıqdır. Din, hər şeydən əvvəl insanın Allahla olan fərdi münasibətidir. Əxlaq isə bu münasibətin, yəni imanın və Allaha dair bilginin bir nəticəsidir, bir kölgəsidir. Bu mənzərəni Yunus Əmrənin "Ballar balını tapdım, vedrəm yağma olsun" ifadəsi çox gözəl təsvir edir. Burada “vedrə” əxlaqı, “ballar balı” isə mərifəti – yəni metafizik bilik və Allahla yaxınlığı təmsil edir.

Qavramların Dəyişimi və İnsanın Təbiəti

“Sonsuzluq” kimi anlayışlar bəzən insan zehninə ağır gəlir, çünki sonsuzluğu tam mənası ilə qavramaq insan üçün mümkün deyil. Biz çox vaxt işlədə-işlədə dəyərini itirmiş, mənşəyini unutduğumuz və ya başqasından “borc alınmış” anlayışlarla düşünürük. Bu anlayışların bir çoxu “səlbi” yəni “mənfi” anlayışlardır – nəyin nə olmadığını deyirik, amma nə olduğunu bilmirik.

Zamanla anlayışların mənası da dəyişir. Məsələn, “Allahın əxlaqı ilə əxlanlanmaq” anlayışı, bu günkü modern əxlaq düşüncəsi ilə eyni şey deyil. Düşünmək – əslində bir anlayışı həqiqətən anlamağa çalışmaqdır. Əgər biz anlayışı tanımırıqsa, qurduğumuz cümlələr də anlamdan məhrum olur.

İnsanın həyatında ən əsas motivasiya – yaşamaq arzusu və varlığını qoruma instinktidir. İnsan bəzən başqasını öz varlığına təhdid kimi gördüyü üçün onu yox etməyə yönəlir. Lakin bu davranışın kökündə niyyət başqa birini yox etmək deyil, öz varlığını daha da gücləndirmək istəyidir. Burada isə insanın “təxəyyül gücü” çox ciddi bir risk faktorudur. Çünki insan gələcəkdə baş verə biləcək təhlükələri şişirdərək, hələ var olmayan düşmənlikləri ağlında yarada bilər. Halbuki insan təbiət etibarilə “islah edici”dir – amma düzəltmək niyyəti ilə hərəkət etsə də, bəzən nəyi pozduğunun fərqində olmur.