Bəzən insanlar “qəlbinə danış” ifadəsini vicdanla əlaqələndirməyə çalışırlar. Halbuki bu yanaşma mövzu ilə heç bir şəkildə üst-üstə düşmür. Çünki “vicdan” dediyimiz hiss – çox vaxt tərbiyə aldığımız mühitin, adət-ənənələrin, cəmiyyətin və ən əsası da nəfsimizin formalaşdırdığı bir mexanizmdir. Ona görə də Peyğəmbərin (sav) "nəfsinə soruş" (Əhməd b. Hənbəl) deməsi Allahın insana bəxş etdiyi iman, təqva və hidayət duyğularına işarə edir. Qurani-Kərim xarici bir yolgöstərici kimi nazil edildiyi kimi, Allahın insanın daxilində yerləşdirdiyi ilahi yönləndirmənin – yəni daxili hidayətin də nəzərə alınması vacibdir. Əgər bu iki istiqamət – yəni insanın daxili yönləndirməsi ilə Qurani-Kərimin çağırışları arasında bir uyğunluq olmazsa, nə ibadətin mənası qalır, nə də Allahla sağlam münasibətin əsası qurula bilir.
“Quranən Ərabiyyən” ifadəsinin dərin mənası: “Təmizlənmiş Dil”
Qurani-Kərimdəki “Quranən Ərabiyyən” ifadəsi çoxlarının düşündüyü kimi sadəcə “ərəb dilində bir kitab” demək deyil. Onsuz da Qurani-Kərimin ərəb dilində olduğu məlumdur. O halda nə üçün bu vurğunun ayrıca edildiyi sualının cavabı məhz bu ifadənin daha dəruni, xüsusi bir mənası olduğunu göstərir. Buradakı “ʿƏrabiyyən” sözü, sadəcə coğrafi və ya linqvistik bir dili deyil, iman etmiş bir insanın qəbul etdiyi, cavab verdiyi, yəni içərisində ruhani saflaşma keçirmiş bir dili ifadə edir.
Bu dildəki saflıq, Platonun məşhur “mağara” bənzətməsi ilə də izah oluna bilər: yəni bu dil gündəlik qorxu və mənfəət münasibətləri ilə çirklənmiş bir dil deyil, hadisələri və varlığı olduğu kimi əks etdirən, obyektivlik daşıyan bir dildir. Adi dillər şəxsi təcrübə, qorxu, ehtiras və cəmiyyətin şərtləri ilə “kirlənə” bilir. Məsələn, Türk dilində belə zaman-zaman qorxu və zorakılığın izlərini daşıyan alt dillər meydana çıxır. Başqa sözlə, bir dilin içində bir çox dillər mövcuddur və bu, dilin parçalanmış və heterojen bir struktur daşıdığını göstərir. Lakin Quranən Ərabiyyən - bu insani təcrübələrin fövqündə dayanır; varlığı təhrif etmədən, özü necədirsə elə təqdim edən bir dildir. Comərdlik, mərhəmət, ədalət kimi anlayışları isə şəxsi qavrayışlardan təmizləyərək, real və obyektiv mənaları ilə ortaya qoyur.
“Kitabən Mubin”: “Aydın” deyil, “Təmizlənmiş” Kitab
Qurani-Kərimdə tez-tez qarşılaşdığımız “Kitabən Mubin” ifadəsi çox vaxt “açıq-aşkar kitab” kimi tərcümə olunur. Halbuki burada əsas vurğu “aydınlıq”dan daha çox, “təmizlənmişlik” və ya “saflaşmışlıq” mənası üzərindədir. Bu ifadə ilə Qurani-Kərimin insan təcrübəsinin yaratdığı təhriflərdən uzaq, anlayışları orijinal və dəqiq olan, saf bir mətn olduğu bildirilir. Bu kitab insanın dil və düşüncə dünyasını dəyişməyə qadir bir qaynaqdır.
Dilin “Mağara”sı və Əxlaqlı Dil Məfhumu
Fikirləşmək – əslində “dil şəhərindən çıxmaq” kimi təsvir edilə bilər. Çünki dil özü də bir mağaradır – min illərlə formalaşan qorxuların, ehtirasların və insanın psixoloji reaksiyalarının yığılma məkanıdır. Dil bizə məxsus deyil; biz ona doğuluruq və onun içinə düşürük. Necə ki Fərabi “Fəzilətli Şəhər” (əl-Mədinətü’l-Fazilə) anlayışını ortaya qoymuşdursa, bu yanaşmanı dilə də tətbiq etmək mümkündür: “Əxlaqlı Dil” (əl-Lüğətü’l-Fazilə) və onun əksi olan “Cahil Dil” (əl-Lüğətü’l-Cahilə) anlayışları bu baxımdan önəmlidir. Bir dilə və onun dünyagörüşünə baxarkən, həmin dilin insan sevgisini, əxlaqı və səxavəti ön plana çəkib-çəkmədiyini, yoxsa qorxu, düşmənçilik və vəhşiliyi daşıyıb-daşımadığını sorğulamaq lazımdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder