Yazmaq Zehnimizin Aynasıdır

İnsan düşüncəsinin dərinliyi ilə onu ifadə etmək bacarığı arasında möhkəm bir bağ var. Yazmaq isə bu bağın konkret bir ifadəsi, düşüncənin forma qazanmış halıdır. Uzun illərdir müzakirə olunan bu mövzuya müxtəlif istiqamətlərdən yanaşılır. Yazmaq təkcə bir fikrin ötürülməsi deyil – bu, həm də düşüncəni təşkil edən, insana özü ilə qarşılaşma imkanı verən bir fəaliyyətdir.

Fikri İfadə Etmək: Bacarıq və Məhsuldarlıq

Fikri dolğun şəkildə ifadə etmək, başlı başına bir bacarıqdır. Eyni fikri hər kəs deyə bilər, amma onu necə demək məsələsi həm estetik, həm də intellektual səviyyənin göstəricisidir. Güclü təxəyyül və zəngin ifadə qabiliyyəti ilə birləşən yazı, insanın daxili dünyasının nə qədər dərin olduğunu göstərir. Lakin bu dərinliyin gerçək olub-olmadığı, ancaq onu yazıya çevirmə cəhdi ilə bəlli olur. Yazmayan, əslində, bilmir və ya düşünmür deməkdir. Çünki həqiqi bir potensial varsa, o, bir şəkildə ortaya çıxar – necə ki, yerin dərinliklərindəki su basqısına dayana bilməyib artezian kimi yuxarı fışqırır.

"Əslində yazardı", "potensialı var idi" kimi ifadələr əbəsdir. Yazmayan birisi, sadəcə yaza bilməmişdir. Azərbaycan akademik mühitində də çox istedadlı olduğu düşünülən, amma illərlə bir cümlə də yazmayan insanlara tez-tez rast gəlmək olur. İstedad varsa, o, nəticəyə çevrilməlidir.

Yazının Yayılması Zərurəti

Bu gün artıq yazı sadəcə bir sənətkarın, ədibin işi deyil. Hər bir insan öz sahəsində yazıya müraciət etməli, fikirlərini yazılı şəkildə ifadə etməyi bacarmalıdır. Yazanla yazmayan arasındakı fərq böyükdür – çünki yazmaq sadəcə anlatmaq deyil, həm də düşünməkdir. Yazı olmayan bir fəaliyyətin dərinliyi şübhə altına düşə bilər. Bu baxımdan, yazmaq yalnız bir vərdiş deyil, intellektual həyatın ayrılmaz bir parçasıdır.

"Hamı Hər Şeyi Danışır" Xətası

Cəmiyyətdə tez-tez eşidilən "hamı hər şeydən danışır" kimi şikayətlərə də rast gəlirik. Bu şikayət insanın təbiətinə zidd deyil. Bəşəriyyətin ilk çağlarından bəri insanlar danışır və hər şey haqqında fikir bildirir. Platonun da dediyi kimi, ortada prinsip yoxdursa, kim aşbaz, kim həkimdir – ayırmaq çətindir. İnsanlar haqqında danışmaq, onların sahəsinə qarışmaq – əslində, özünü hər şeydən anlayan biri kimi təqdim etmək istəyi, bir növ təkəbbürdür. Əsas məsələ budur: insan danışdığı mövzuda həqiqətən bilgili və məsuliyyətlidirmi? Əgər deyilsə, onu zaman və cəmiyyət özü ayırd edəcək.

Yazının Tarixi

Yazının tarixi aspekti də düşündürücüdür. Rəvayətlərdə belə deyilir ki, Qədim Misirdə yazını kəşf edən şəxsi Kral Tot mükafatlandırmaq əvəzinə tənbeh etmişdi. Tot düşünürdü ki, yazı insanların hafizəsinə zərər verəcək, bilik üzərində düşünməyi ləngidəcək və nəticədə insanlar daha "kinli" və "təhlükəli" olacaqlar. Onun fikrincə, yazı dekadens – yəni geriləmə idi. Çünki yazıdan əvvəlki şifahi ənənədə bilik müəllimdən tələbəyə əxlaqi, sabit və mərhəmət dolu bir münasibətlə ötürülürdü.

Fəqət artıq biz artıq şifahi bir dünyada yaşamırıq. Yazı bizi müstəqilləşdirir. Müəllifin yoxluğunda mətni tək oxumaq və onunla təkbətək qarşılaşmaq – bu, azad düşüncənin qapısını açır. Yazmaqla bir növ otoritetlə məsafə yaranır və insan mətn qarşısında daha sərbəst olur.

Yazmaq: Zəkanın Çölə Çıxarılması

Əslində yazmaq – sadəcə yazmaq deyil, düşünməkdir. Zehni kağıza daşımaq – bir cərrahiyyə əməliyyatı kimidir. Qələm vasitəsilə beynimizdə dolaşan fikirləri "görünən hala" gətiririk. Və çox zaman anlayırıq ki, düşündüyümüzü sandığımız şeylər əslində eşitdiklərimiz, öyrəşdiklərimizdir – yəni başqasına aid məlumat parçalarıdır. Yazmaqla onları ayırd etməyə başlayırıq.

Bu proses insanın həqiqətən nə bildiyini, nə qədər bildiyini, ümumiyyətlə bir "fikri" olub olmadığını üzə çıxarır. Danışarkən qarşıdakı insanın reaksiyası bizi yönləndirə bilər, amma yazarkən təkik. Bu təkliyin verdiyi səmimiyyət və obyektivlik sayəsində fikrin natamamlığı, arqumentin zəifliyi və ya düşüncənin dayandığı mənbənin qeyri-müəyyənliyi dərhal görünür.

"Elm Qələmlə Qaimdir"

Bu mənada "Qiyamul-‘ilmi bil-qaləm" – "Elm qələmlə ayaqda durur" sözü çox mənalıdır. Yazmaq sadəcə biliyi ötürmək və ya yadda saxlamaq üçün bir vasitə deyil. Onun əsas funksiyası – bilginin qurulmasıdır. Elm yazıldıqda mövcuddur. Yazılmayan bilik – qeyri-müəyyən, parçalanmış, axıcı bir təsəvvür olaraq qalır. Yalnız yazmaqla o, sabitlik, məntiq və ardıcıllıq qazanır.

Beləcə, yazmaq təkcə bir ifadə forması deyil – o, düşüncəni şəkilləndirən və bilik doğuran bir əməl halına gəlir. Yazmaqla həm özümüzü tanıyır, həm də başqalarına tanıdığımızı zənn etdiyimiz fikirləri əslində yeni başdan qururuq.