Həqiqət Nədir?

İnsanlığın Əzəli Həqiqət Axtarışı

İnsan tarixi boyunca cəmiyyətlər və mədəniyyətlər həqiqətə uyğun düşünmək, danışmaq və yaşamaq idealını özlərinə yol bələdçisi kimi qəbul etmişlər. Bu, təkcə İslam dünyasına yox, qədim Yunan fəlsəfəsindən tutmuş Mesopotamiya və Misirə qədər, hətta müasir dövrə qədər bir çox sivilizasiyanın təməl ideyası olmuşdur. Elm sahələrinin də ən əsas məqsədinin həqiqəti anlamaq olduğu düşüncəsi, bu anlayışın nə qədər dərin köklərə malik olduğunu göstərir.

Həqiqətin Mahiyyəti: Zaman və Məkanla Məhdudlaşmayan Öz

“Həqiqəti bilmək” dedikdə, burada xüsusi bir anlayışdan danışılır. Bir varlığın həqiqəti deyildikdə, onun zamandan və məkandan asılı olmayan, dəyişməyən, sabit və özünəməxsus mahiyyəti nəzərdə tutulur. Bu anlayış, onun xarici, dəyişən xüsusiyyətlərindən deyil, onun içindəki əsas, daimi varlıqdan danışır. İslam düşüncəsində bu mənada “mahiyyət” anlayışı istifadə olunur. Klassik dövrlərdə fəlsəfə və əqli elmlərə “həqiqi elmlər” deyilməsi də bu mənanı daşıyır.

Həqiqəti Anlamaq və Məlumat Növləri

İnsan təbiəti etibarilə sorğulayan, öyrənməyə meyilli bir varlıqdır. O, qarşılaşdığı hər bir şeyi başa düşmək və mənasına varmaq istəyir. Bir varlığın həqiqəti isə bu bilmək prosesində ortaya çıxır. Bilmək – əvvəl məlum olmayan bir şeyi üzə çıxarmaq və dərk etməkdir.

Məlumatlar əldə olunma yollarına görə fərqlənir. Birinci növ bilik insanın öz təcrübəsi və araşdırması ilə qazandığı bilikdir. Məsələn, bir astronomun kosmosla bağlı apardığı müşahidələr nəticəsində əldə etdiyi məlumat. İkinci növ isə xəbər vasitəsilə əldə olunan bilikdir – yəni başqasının söylədiyi və ya yazdığı məlumatlar. Bu biliklər, tarix və ya hadisə məlumatları kimi, dolayı yolla əldə edilir. Həqiqəti anlamaq isə daha dərin və aktiv bir axtarış tələb edir. Qəzalinin “qozu sındırıb içinə baxmaq” misalı, bu axtarışın mahiyyətini çox gözəl izah edir.

Elmi Tədqiqatların Təməli Kimi Həqiqət Axtarışı

Tarix boyu insanlar mövcud olan hər şeyi – istər bitkilər, heyvanlar, istərsə də insanlar, göy cisimləri və s. – öyrənməyə və onların mahiyyətini anlamağa çalışmışlar. Bu məqsədlə botanika, zoologiya, psixologiya, tibb, astronomiya kimi sahələr inkişaf etmişdir. Elmi tədqiqatın əsas məqsədi hər zaman dəyişməyən mahiyyəti üzə çıxarmaq olmuşdur.

Məsələn, insan anlayışının fəlsəfi mənada həqiqəti, onun “düşünən canlı” (heyvan-ı natiq) olması ilə əlaqələndirilir. Bu baxışa görə, insanın müxtəlif xüsusiyyətləri – dövlət qurmaq, yazmaq, sevinc və qəzəb kimi hallar – onun həm canlı, həm də düşünən bir varlıq olmasından qaynaqlanır. Bu cür yanaşma, insanı yalnız zahiri xüsusiyyətləri ilə deyil, onun əsl mahiyyəti ilə anlamağa çalışır.

Bir filosofun həqiqət axtarışı zamanla dəyişməyən biliyin axtarışıdır. Bu, tək-tək hadisələrə deyil, onları doğuran ümumi qanunlara və prinsiplərə yönəlmiş bir axtarışdır.

Həqiqət Axtarışının Əsas Qəbul Etdiyi Prinsiplər

Həqiqəti anlamaq düşüncəsi iki əsas fərziyyəyə dayanır:

1. Mənim xaricimdə, obyektiv olaraq mövcud olan bir həqiqət vardır.
2. İnsan idrakı və ya bilik əldəetmə yolları bu həqiqəti qavramağa uyğundur.

Həqiqətin Dar Mənası: Metafizika və Ontoloji Yanaşma

Həqiqəti anlamağın bir də daha dar, ixtisaslaşmış bir mənası var. Fizika, riyaziyyat və tibb kimi sahələr araşdırmalarında əsasən hadisələrin “necə baş verdiyini” öyrənir, lakin o varlıqların “nə olduğu” ilə maraqlanmırlar. Bu məsələ isə ontologiya və ya metafizikanın sahəsidir. Yəni, bir varlığın varlıq olaraq nə olduğu, hansı əsasla mövcud olduğu kimi sualları bu sahə öyrənir. Beləliklə, həqiqəti bilmək, mütləq hər şeyi bilmək demək deyil – burada mahiyyətə dair bilgi nəzərdə tutulur.

Əndəlüs düşünürü İbn Baccə insanların idrak səviyyəsini üç qrupa ayırır:

• Hissiyyat səviyyəsi – gündəlik həyatda lazım olan ən sadə biliklərə əsaslanır. Əksər insanlar bu səviyyədə qalır.
• Təsəvvür səviyyəsi – fizika və riyaziyyat alimləri bu mərhələdədir. Onlar maddi aləmdən tam qurtulmamış, düşüncələrində hələ də konkret obyektlərə bağlı olanlardır.
• Ağıl səviyyəsi – yalnız filosoflara məxsus bir səviyyədir. Bu insanlar “varlıq nədir?” sualına maddi təzahürlərdən kənar cavab axtarmağa qadirdirlər. Onlar üçün filosof olmaq sadəcə fəsəfə oxumaq deyil, onu yaşamaq və tətbiq etməkdir.

Sofistlər və Həqiqətin İnkarı

İslam əqaif kitablarında yer alan “Əşyaların həqiqətləri sabitdir” ifadəsi sofistlərin fikirlərinə cavabdır. Sofistlər iddia edirdilər ki, varlıq deyilən anlayış sadəcə bizim düşüncə məhsulumuzdur; əgər var olsa belə, biz onu qavramağa qadir deyilik. Bu fikir həqiqət anlayışını inkar edir və onun yerinə subyektiv təsəvvürləri qoyur. Belə düşüncə tərzi həqiqət axtarışını inandırma və ritorikaya endirir.

Burada iki anlayış önə çıxır:

• Haqq – obyektin özü, yəni xarici aləmdə gerçək olaraq mövcud olan varlıq.
• Sidq (doğruluq) – bizim zehin dünyamızda olanın həmin gerçəkliklə uyğunluğudur. Yəni düşüncəmizlə reallıq üst-üstə düşürsə, burada doğruluq var.

Kelam və fəlsəfə ənənəsində bu vurğulanır ki, bizim dərk etdiklərimiz sadəcə təsəvvür və ya təxəyyül deyil, real obyektlərə aiddir.

Müasir Dövr və Kantın Fəlsəfi İnqilabı

Müasir dövrdə əvvəllər dəyişməz sayılan bir çox həqiqətlər sorğulanmağa başlanmışdır. Elmdəki inkişaflar, xüsusilə astronomiya və fizika sahələrindəki dəyişikliklər göstərmişdir ki, əvvəlki məlumatlar ya natamam, ya da tamamilə səhv ola bilər. Aristotelin kainatla bağlı fikirlərinin teleskopla təkzib olunması buna misaldır.

İmam Qəzalinin “varlıq bəlkə də bir yuxudur” fikri də bu şübhəni gücləndirən yanaşmalardandır. Amma ən əsas sual, bizim “varlıq” dediyimiz anlayışın idrak strukturlarımızın məhsulu olub-olmaması ilə bağlıdır.

Kant bu sahədə bir dönüş nöqtəsi yaratdı. O bildirdi ki, biz obyektləri “özlüyündə necədirsə” o şəkildə deyil, öz idrakımızın kateqoriyaları vasitəsilə qəbul edirik. Yəni məkan, zaman, səbəblilik kimi anlayışlar obyektin özündən yox, bizim qavrayışımızdan qaynaqlanır. Bu yanaşma, həqiqətin obyektivliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurmuş və nisbilik (relativizm) düşüncəsinə yol açmışdır.

Post-truth Dönəmi və Həqiqətin Dağılması

Bütün bu fəlsəfi tədrici dəyişikliklər nəticəsində, xüsusilə də dil fəlsəfəsində, həqiqətin yalnız dil vasitəsilə qurulduğu fikri yayılmışdır. Son dövrlərdə isə “post-truth” (həqiqət sonrası) adlanan bir mərhələyə qədəm qoyulmuşdur. Bu mərhələdə həqiqət artıq ümumi və obyektiv reallıq kimi yox, şəxsi və ya qrup maraqlarına görə dəyişən bir məfhum kimi qəbul edilir.

Bu yanaşmanın çox təhlükəli nəticələri var. Əgər həqiqət fərddən və ya cəmiyyətdən asılıdırsa, onda insanın özü də qeyri-müəyyən, dəyişkən bir varlığa çevrilir. Bu isə dəyərlər sistemində, əxlaqda və siyasətdə dərin pozuntulara gətirib çıxara bilər.