Mədrəsələrdən İlahiyyata: Təhsil Sistemində Tarixi Dəyişikliklər
İslam dünyasında klassik dövrdə ali, orta və ilkin elmi biliklərin verildiyi əsas təhsil ocaqları mədrəsələr idi. Bu qurumlar, həmin dövrün universitetləri funksiyasını yerinə yetirirdi. Mədrəsələrdə tədrisin əsasını fiqh təşkil edirdi, çünki bu elm sahəsi bir müsəlmanın gündəlik həyatını düzgün şəkildə yaşaya bilməsi üçün lazım olan hüquqi və dini bilikləri əhatə edirdi. Bununla yanaşı, inanc sahəsində kəlam və fəlsəfə kimi sahələr də mədrəsə tədrisinin bir hissəsi idi. Təsəvvüf isə əsasən təkkələrdə öyrədilirdi.
Bəzi mədrəsələrdə fizika, kimya və digər təbiət elmlərinə dair nəzəri əsərlər (məsələn, Hikmətü’l-Ayn, Hidayətü’l-Hikmə) mütaliə edilirdi, lakin bu kitablar birbaşa kimyaçı və ya botanika mütəxəssisi yetişdirmək məqsədi daşımırdı. Belə sahələr üzrə ixtisaslaşma daha çox fərdi maraq və müəllim-tələbə əlaqələri ilə mümkün olurdu. Maraqlıdır ki, bu model müəyyən mənada Qərbdə modernləşmə öncəsi mövcud olan təhsil sistemi ilə də üst-üstə düşürdü.
Modernləşmə Dalğası və Keçid Problemləri
XIX əsrin ikinci yarısından, xüsusilə 1860-cı illərdən etibarən Avropa universitet modelinin nüfuzu artdıqca, İslam dünyasında da təhsil sahəsində dəyişiklik tələbləri ortaya çıxmağa başladı. Osmanlı dövləti bu prosesin ən canlı yaşandığı məkanlardan biri oldu. Klassik təhsil sistemindən müasir formaya keçid, yalnız formalarla deyil, həm də elmi sahələrin necə təsnif olunacağı, hansı sualların araşdırma obyektinə çevriləcəyi kimi əsaslı problemləri gündəmə gətirdi.
Ənənəvi elmi strukturun müasir dünyanın informasiya tələblərinə cavab verə bilməməsi bu dəyişikliyi qaçılmaz etdi. Amma bu keçid yalnız kitab tərcümə etməklə deyil, yeni bilikləri mənimsəyəcək insan resursu və bu bilikləri ötürəcək yeni institutların qurulması ilə mümkün ola bilərdi. Texniki sahələrdə bu keçid daha asan həyata keçdi – Mühəndis fakultələri bu baxımdan uğurlu modellər oldu. Lakin hüquq, ilahiyyat və sosial elmlər kimi qədim məktəbləşmə ənənəsi olan sahələrdə bu keçid ciddi çətinliklər doğurdu.
Osmanlıda 1860-cı illərdən etibarən ilahiyyata bənzər qurumlar yaratmaq cəhdləri olsa da, bu təşəbbüslər ciddi nəticə vermədi. Səbəblər sırasında uyğun dərsliklərin olmaması, yetərli mütəxəssis çatışmazlığı və dövlətin o dövrdəki siyasi-iqtisadi böhranları mühüm yer tutur. Ən əsaslı problem isə yeni elmləri nəzərə alaraq bilik sahələrinin necə yenidən təsnif ediləcəyinə dair sistemli və qalıcı bir yanaşmanın olmaması idi. Bu problem, təəssüf ki, bu gün də aktuallığını qoruyur.
Osmanlıdan Sonrakı Dönəm - Cümhuriyyət Dönəmi
Nümunə olaraq: Cümhuriyyətin ilk illərində liseylərdə hələ də Qurani-Kərim, siyər və klassik ərəb dili kimi dərslər tədris olunurdu. Lakin 1930-cu illərə doğru daha radikal addımlar atıldı. Əlifba islahatı ilə yanaşı, dil və təhsil sahəsində keçmişlə bağların tamamilə qoparılması hədəfləndi. Bu dövrdə imam-xətib məktəbləri bağlandı, mədrəsə mənşəli alimlər universitetdən kənarlaşdırıldı və ya təsirsiz hala gətirildi. 1933–1949 illəri arasında klassik İslam elmlərinə dair sistemli tədris fəaliyyəti faktiki olaraq tamamilə dayandı.
Əlifba dəyişimi nəticəsində yeni nəsillər klassik ədəbiyyatı oxumaq imkanından məhrum oldular və nəticədə bu mətnlərin daşıdığı zəngin düşüncə dünyası onların mənəvi üfüqlərindən uzaqlaşdı.
1949–50-ci illərdən etibarən isə dini kadrlara olan ehtiyac səbəbindən imam-xətib məktəbləri və ilahiyyat fakültələri yenidən fəaliyyətə başladı. Hətta parlament protokollarında belə “cənazə yuyacaq adam tapılmır” kimi ifadələrin yer alması, bu addımların sırf praktiki zərurətdən irəli gəldiyini göstərir.
İlahiyyat Fakültələrinin İkiqat Yükü
İlahiyyat fakültələrinin hazırkı vəziyyətini anlamaq üçün iki əsas məqamı nəzərə almaq lazımdır:
- Bu fakültələr, keçmişdə bir bütöv təhsil sistemini təşkil edən bilik sahələrini (fiqh, kəlam, fəlsəfə, hədis və s.) özündə cəmləşdirirdi.
- Lakin modernləşmə ilə bu statusunu itirərək, daha məhdud – sadəcə “dini” – bir sahə olaraq dəyərləndirilməyə başlandı. Beləliklə, İslam mədəniyyətinə aid bilik yalnız “olsa pis olmaz” məntiqi ilə sistemin kənarına yerləşdirildi.
Bu dəyişiklik, kəmiyyət baxımından bir yer ayrılması demək olsa da, keyfiyyət baxımından ciddi bir transformasiya baş vermədi. Müasir ilahiyyat fakültələri, texniki sahələr xaricində universitetin kiçik modeli kimi fəaliyyət göstərir. Burada fəlsəfə, dinlər tarixi, İslam incəsənəti, fiqh, təfsir, hədis, təsəvvüf və sair sahələr üzrə geniş tədris və tədqiqat işləri aparılır. Bu bölmələrdə dərs deyən mütəxəssislərin bir qismi öz sahələrində xarici mərkəzlərdə ixtisaslaşmış yüksək səviyyəli alimlərdir.
İlahiyyat fakültələri bu gün İslam düşüncə tarixini akademik səviyyədə öyrənmək və gələcək nəsillərə ötürmək üçün yeganə əsas platformadır. Lakin bu vəziyyət eyni zamanda ciddi bir ziddiyyət yaradır: bu qədər böyük və dərin bir mirası yalnız bir fakültənin çiyninə yükləmək doğru deyil. Əslində, fəlsəfə, sənət tarixi, sosiologiya və hüquq kimi digər sahələr də İslam irsini anlayacaq şəkildə təşkil edilsəydi, ilahiyyat daha konkret və ixtisaslaşmış bir sahəyə çevrilə bilərdi. Bu baş vermədiyindən, təhsil sistemi ilə İslam mədəniyyəti arasında əlaqəsizlik dərinləşmişdir.
Qarşılıqlı Təzyiqlər və Gələcək Perspektivlər
İlahiyyat fakültələri iki fərqli gözlənti arasında sıxışıb qalıb. Bir tərəfdən, cəmiyyət və Dini Qurumlar bu fakültələrdən ibadətləri icra edə biləcək praktik din xadimləri yetişdirməsini istəyir. Bu, tarixi baxımdan başa düşüləndir. Digər tərəfdən, bu fakültələr ali təhsil ocaqları kimi akademik bilik və tədqiqat mərkəzləri olmalıdır. Bu iki missiya bəzən bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Şərtlərə baxmayaraq, ilahiyyat fakültələrinin iç dinamikası mövcuddur. Cəmiyyətdən və rəsmi qurumlardan gələn tələblər bu fakültələri diri saxlayır, idealist tələbələrin hər dövrdə çıxmasına imkan yaradır. Bu tələbələr arasında elmi araşdırmalara maraq göstərən, akademik səviyyədə çalışan gənclər az deyil.
Bununla yanaşı, bəzi tənqidlər də mövcuddur. Məsələn, “İslami Elmlər Fakültəsi” adı altında fəlsəfə dərslərinin azaldılması cəhdləri, İslam düşüncə tarixində fəlsəfənin rolunu və əhəmiyyətini anlamamaqdan qaynaqlanır. Fəlsəfə bilmədən nə təfsiri, nə də kəlamı anlamaq mümkündür. Bu tip məhdudlaşdırmaların, tələbələrin İslam mirası ilə bağlı qavrayışını zəiflədəcəyi və ümumilikdə Azərbaycan universitet sisteminə uyğun gəlmədiyi düşünülür.
*Yazdıqlarımızın bir hissəsində Türkiyə nümunəsindən danışmışıq, fəqət Azərbaycanda da vəziyyət eynidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder