Ədalət, insanlığın ən qədim və ümumbəşəri problemlərindən biridir. Bütün cəmiyyətlərdə qəbul edilən, istinad edilən əsas anlayışlardan biri olan bu məfhum, elm və əxlaq kimi, heç kimin qarşı çıxmadığı, lakin məzmunu və tətbiqi ilə bağlı daim müzakirəyə açıq olan bir anlayışdır. Tarix boyu müxtəlif düşüncə sistemləri və mədəniyyətlər ədaləti qəbul etmiş, lakin onun həyata keçirilməsi və nəyi əhatə etməli olduğu məsələsində bir sıra fərqli yanaşmalar ortaya çıxmışdır.
Ədalətin Əsas Anlayışı: “Hər Şeyi Öz Yerinə Qoymaq”
İslam düşüncəsində – eləcə də ondan əvvəlki bir çox fəlsəfi və dini sistemlərdə – ədalət adətən “bir şeyi yerli-yerində qərarlaşdırmaq” və ya “onu olması lazım olan yerə qoymaq” kimi tərif olunur. Bu ümumi prinsip ətrafında razılıq olsa da, əsas mübahisələr “yer”in nə olduğu və bu yerin necə müəyyən olunacağı məsələsində cəmlənir. Bu sual, həm əxlaqi, həm də siyasi sahədə aparılan səylərin təməlində dayanır və insanın qədimdən bəri davam edən axtarışlarındandır. Qurani-Kərimdə də tez-tez qarşılaşdığımız “ədl” və “qist” kimi ifadələr bu anlayışın əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.
Ədalətin Teoloji Tərəfi: Allah və Qul Münasibətində Ədalət
İslamın ilkin dövrlərində ədalətlə bağlı müzakirələrin mühüm istiqamətlərindən biri teoloji, yəni kəlam sahəsində aparılmışdır. Xüsusilə hicri I əsrin sonlarından etibarən Mötəzilə ilə Əhli-Sünnə arasında formalaşan əsas fikir ayrılıqlarından biri Allahın ədaləti məsələsi olmuşdur. Mötəzilə məktəbi – özlərini “Əhli-Ədl və Tövhid” adlandıraraq – Allahın vəd etdiyi şeylərə əməl etmək məcburiyyətində olub-olmadığını, yəni “vücub aləllah” anlayışını ciddi şəkildə müzakirə etmişdir. Onlara görə, təklif (Allahın insana məsuliyyət yükləməsi) qarşılıqlı bir məsuliyyətdir; yalnız insan deyil, Allah da bu təklifdən nəticə çıxarmalıdır, yəni Allah dediklərini etməyə məcburdur.
Əhli-Sünnə düşüncəsinə görə isə, Allah heç bir şeyə məcbur deyil və təklif məfhumunda yalnız bəndənin məsuliyyəti mövcuddur. Əşari məktəbi, ədalət və zülm kimi anlayışların insanlara məxsus dəyərləndirmə olduğunu, Allahın isə bu anlayışların fövqündə dayandığını iddia etmişdir. Onlara görə Allahın etdikləri birmənalı şəkildə ədalət sayılır, çünki Onun felləri bizim anlayış çərçivəmizin xaricindədir. Maturidi yanaşması isə fərqli olaraq, Allahın fellərinin “Hakim” (hikmət) sifəti ilə izah oluna biləcəyini və Onun qüdrətinin hikmətlə uzlaşdığını önə çəkir. Bu isə, Allahın etdiklərinin yalnız qüdrətə deyil, eyni zamanda hikmət və ədalətə əsaslandığını göstərir.
Ədalətin Əxlaqi Tərəfi: Fərddə Daxili Tarazlıq və Fəzilət
Ədalətin ikinci əsas tərəfi fərdi əxlaqla bağlıdır. Bu, insanın öz içindəki nizama riayət etməsi, nəfsani istəklərə təslim olmadan, davranışlarını ədalət üzərində qurması ilə əlaqəlidir. Xüsusilə İslam əxlaq fəlsəfəsində bu mövzu sistemli şəkildə işlənmişdir. Aristotelin “Nikomaxos Etikası” kimi əsərlərinin tərcüməsindən sonra bu yanaşma İslam dünyasında daha dərindən mənimsənilmişdir.
Əxlaqi ədalətin əsasında “etidal” – yəni daxili tarazlıq anlayışı dayanır. İnsan özünü idarə edə bilən bir varlıqdır və əgər bu idarə ağıl üzərindən həyata keçirilirsə, burada əsl ədalət təcəlli edir. Bu idarəetmədə üç əsas güc mühüm rol oynayır: ağıl, şəhvət və qəzəb. Əgər bu güclər arasında tarazlıq pozularsa, insanın davranışları nəfsani arzuların təsiri altına düşür və əxlaqi zəifliklər ortaya çıxır. Lakin ağıl bu gücləri yönəldərək idarə edə bilsə, nəticədə fəzilətlər formalaşır.
Ədalət isə bu fəzilətlərin – iffət, səbir, təvazö, cəsarət, qənaət kimi – harmoniya şəklində birləşdiyi haldır. Bu vəziyyətdə insan nəfsani güclərini təkzib etmir, əksinə onları ağılın rəhbərliyi altında tənzimləyir. Quranda bu əxlaqi ədalət “təqva” anlayışı ilə üst-üstə düşür. Təqva – Allah qarşısında məsuliyyət hissi – bütün fəzilətləri özündə birləşdirən bir məqamdır və bu yolda irəliləmək daimi özünü dərk, nəfsin təmizlənməsi və islah prosesi ilə mümkündür. Tövbə, inabə və istiğfar da bu mənəvi yüksəlişin ayrılmaz parçalarıdır.
Ədalətin Siyasi Tərəfi: İdarəetmə və Sosial Tarazlıq
Ədalətin üçüncü və ən geniş əhatəli sahəsi isə siyasi ədalət məsələsidir. Bu, yalnız fərdlərlə deyil, bütöv cəmiyyətin idarə olunması, şəhərlərin, dövlətlərin, institutların düzgün və balanslı şəkildə təşkil edilməsini əhatə edir. İslam dünyasında siyasi fəlsəfə, çox vaxt əxlaq fəlsəfəsinin davamı kimi qiymətləndirilmişdir. Bu baxımdan siyasətin də əxlaqi prinsiplərə tabe olması gərəkdiyi vurğulanmışdır. Məsələn, “Əhkam əs-Sultaniyyə” kimi əsərlər siyasəti hüquqi və əxlaqi çərçivədə dəyərləndirmiş, siyasi nizamın əxlaqsızlıqla uzlaşa bilməyəcəyini bildirmişdir.
Siyasi ədalət, fərdi əxlaqi ədalətin cəmiyyət səviyyəsindəki təzahürüdür. Cəmiyyətdəki müxtəlif təbəqələr – fəhlələr, idarəçilər, sahibkarlar – arasında tarazlığın qorunması əsas məsələdir. Cəmiyyətin bədənə bənzədilməsi, müxtəlif orqanların harmoniyası kimi, iqtisadiyyat, ordu, idarəetmə və hüquq sistemi arasında da uzlaşma tələb edir.
Siyasi ədalətə nail olmaq, fərdi niyyətlərlə kifayətlənmir. Ədalətli iqtisadi sistemin qurulması, sərvətin bərabər paylanması, insanların əsas ehtiyaclarının qarşılanması və ictimai sərvətin yalnız bir təbəqənin yox, bütün cəmiyyətin rifahı naminə bölüşdürülməsi zəruridir. Bunun üçün ədalətli bölüşdürmə və qayda-məntiqə əsaslanan idarəetmə sistemlərinin mövcudluğu şərtdir.
Siyasi ədalət, eyni zamanda, durğun deyil, daim yenilənməli olan bir prosesdir. Kənd təsərrüfatına əsaslanan dövrlə sənaye cəmiyyətinin ədalət meyarları eyni ola bilməz. Cəmiyyətin dəyişən strukturlarına uyğunlaşmaq, köhnəlmiş idarəetmə metodlarını tərk edib yeni yanaşmalar ortaya qoymaq bu sahədə mütləqdir. Gündəlik davranış və yaxşı niyyətlə siyasi ədaləti qorumaq mümkün deyil; bunun üçün davamlı islahatlar, iqtisadi və sosial mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi zəruridir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder