Dilçiliklə Bağlı Təfsirlər | Təfsir Elmi Haqqında - 5

Hər hansı bir mətnə və ya nitqə yaxınlaşanda, əvvəlcə sözün özünə – yəni ləfzə – diqqət etmək qaçılmazdır. Çünki məna ilə aramızdakı körpü məhz ləfzdir. Bu körpünü düzgün qurmadan doğru məna ilə təmas qurmaq mümkün olmaz. Amma yalnız ləfzdə ilişib qalmaq, sözün arxasındakı iradəyə, mətləbə keçə bilməmək də başqa bir yanlışlıqdır. Buna görə də alimlər, məna haqqında nəticə çıxarmazdan əvvəl, məhz o mənaya yol açan dilin imkanlarını, ustalığını və hədlərini diqqətlə araşdırmağı vacib bilmişlər.

Qur’an və ərəb dilinin özünəməxsus rolu

Qur’an-ı Kərim ərəb dilində nazil olub. İlahi bir kəlam olduğu üçün bütün dillərin fövqünə ucalır, amma insanla ünsiyyət tərəfi ərəb dilinin sözləri, ifadələri, ədəbi incəlikləri və qrammatik quruluşu ilə həyata keçir. Buna görə də Qur’anı düzgün anlamaq istəyən, yəni bu mövzularda ixtisaslaşmaq istəyən kəs, mütləq ərəb dilinin imkanlarını və işlənmə xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır. Qur’andakı sözlər ya birbaşa ərəb dilində yaranmış, ya da zamanla ərəb dünyasına daxil olub mədəniyyət içində ərəb dilinin bir parçasına çevrilmiş ifadələrdir. Qur’an bütövlükdə həmin dövrün ərəblərinin tanıdığı, istifadə etdiyi sözlərə söykənir. Cümlə quruluşundan, zamirlərin müraciət etdiyi məqamlardan tutmuş, sifətlərin istifadəsinə, deyimlərə, atalar sözlərinə qədər hər şey ərəb dilinin o günə qədər formalaşmış bütün imkanlarını əks etdirir.

Nüzul mühiti və dilin yaşayan təbiəti

Qur’anın məqsədini, mesajını və məna qatlarını anlamaq üçün, onun nazil olduğu dövrdəki ərəb dilinə müraciət etmək zəruridir. Bu, ilk nəsil müsəlmanlarının Qur’anı necə anladığını yoxlamağa imkan verir. Sonrakı nəsillər də öz anlama tərzlərini qiymətləndirmək və məna üzərində hər hansı təhrifə yol verib-vermədiklərini sınamaq üçün bu dilə dönmək məcburiyyətində qalıblar. Bu prosesdə Cahiliyyə dövrü şeirləri adətən bir növ “dil lüğəti” funksiyası görüb. Çünki dil – canlı bir varlıq kimidir; sözlər onun hüceyrələridir. Bəziləri zamanla yox olur, bəziləri isə məna dəyişiklikləri yaşayır. Bu dəyişmələri izləmək isə gələcək nəsillərin Qur’anın məqsədini düzgün qavraması üçün çox önəmlidir. Unutmayaq ki, Qur’an ərəb dilinin ilk böyük yazılı mənbəyidir. Qaya yazıları və digər arxeoloji parçalar mövcud olsa da, onlar dilin tam mənzərəsini verəcək qədər geniş deyil. Bu baxımdan Qur’an – həm ədəbi gözəlliyi, həm fövqəladə bəlağəti, həm də dil imkanlarını bütövlükdə nümayiş etdirməsi ilə – ərəb dilinin ən güclü qaynağıdır.

Dilçilik yönümlü təfsirin sahələri

Erkən dövrlərdən etibarən alimlər, Qur’anın mətnini doğru anladıqlarını göstərmək üçün dil məsələlərinə xüsusi diqqət ayırıblar. Bu fəaliyyətlər öz içində müxtəlif sahələrə bölünüb:

1. Müfrədatü’l-Qur’an – Qur’andakı sözlərin lüğəvi qatlarını, məna dəyişmələrini araşdırır. Məsələn: Rağib İsfəhaninin “Müfrədat”ı.

2. Ğaribü’l-Qur’an – nadir işlənən, başqa dillərdən keçmiş və ya ərəblər arasında geniş yayılmamış sözləri incələyir.

3. İ’rabü’l-Qur’an / Məani’l-Qur’an – qrammatik quruluşu mərkəzə alır.

4. Məcazü’l-Qur’an – sözlərin məcazi mənalarını, deyimləri, atalar sözlərini araşdırır. Misal: Şərif ər-Radinin “Məcazü’l-Qur’an”ı.

5. İcazü’l-Qur’an – Qur’anın dil möcüzəsini, üstün bədii xüsusiyyətlərini tədqiq edir. Misal: Bədiüzzamanın “İşarətü’l-İcaz”ı.

6. Müşkilü’l-Qur’an – bir-birinə çox oxşayan, sinonim kimi görünən, lakin incə fərqlər daşıyan sözləri araşdırır. Misal: İbn Quteybənin “Tə’vilü Müşkilü’l-Qur’an”ı.

7. Müasir semantik və linqvistik araşdırmalar – kök mənalarını, mənaların tarixi inkişafını izləyən müasir dil çalışmalarını əhatə edir.

Bu sahədə dərin dil incəlikləri əks etdirən nümunəvi təfsirlər arasında Zəməxşərinin “Kəşşaf”ı, Əbu Suudun “İrşadü Əqli’s-Səlim”i və yaxın dövrlərdən Fəxrəddin Kabanın “Haşiyə alə Cəlaleyn”ini qeyd etmək olar.

Niyə dilçilik hər bir İslam elminin təbii tələbatıdır?

Dilçilik yönümlü təfsirin məqsədi, müsəlmanların təfsirdə sırf dil xətalarına görə yanlış nəticəyə düşməsinin qarşısını almaqdır. Çünki Qur’anın mənasını hər hansı bir elm sahəsi – istər kəlam, istər fiqh, istər əxlaq, istərsə də təsəvvüf və s. – yenə məhz sözlərin imkanları daxilində dərk edir. Məsələn, Üsulü-fiqh bir ifadənin əmr, qadağa yoxsa xəbər olduğunu dilin vurğusundan müəyyənləşdirir. Fiqh hökmləri – fərz, vacib, müstəhəb kimi kateqoriyalar – də sözlərin gətirdiyi incəliklərə əsaslanır. Buna görə də istənilən elm sahəsində Qur’anla işləyən bir alim, dilin rəhbərliyindən kənara çıxa bilməz. Dil – bütün digər elmlərin özünü inkişaf etdirməsi üçün zəruri olan vasitədir.