Təfsir elmi mahiyyətcə geniş, fərqli sahələri özündə birləşdirən bir elm sahəsidir. Bu genişliyin təbii nəticəsi olaraq, kəlam yönümlü təfsir də bu elmin ayrılmaz bir parçasıdır. Bunun əsas səbəbi isə Qurani-Kərim ayələrinin böyük bir qisminin məzmun etibarilə əqidə ilə bağlı məsələlərə toxunmasıdır. Ayələr yalnız əxlaq və hüquqi hökmlərdən bəhs etmir; eyni zamanda dərin etiqadi mesajlar da daşıyır. Üstəlik, Allahın kəlamı olan Qurani-Kərim çoxqatlı bir mətn olduğu üçün hər ayənin zahiri mənasının arxasında əlavə mənəvi qatlar mövcuddur.
Qurani-Kərimə yanaşarkən ayələrin ilk baxışda fiqh, kəlam və ya əxlaqla əlaqəli görünən tərəfləri nəzərə alınır. Amma zahirən fiqhi hökmlərdən bəhs edən bir ayənin belə daha arxa planda əqidə və əxlaq baxımından önəmli dərinliklər daşıdığı olur. Quranda inanc, əxlaq və əməli həyat bir-birindən ayrılmayan şəkildə vəhdət təşkil edir. Bu səbəbdən, bu sahələri sərhədlərlə ayırmaq doğru deyil; heç bir ayəni sırf bir sahənin mövzusu kimi görmək mümkün deyil. Qurani-Kərimin “cami” – yəni hərtərəfli və bütüncül – bir mətn olmasının bir səbəbi də budur. İslam elmləri tarixən bir-birinə təsir etmiş və ortaq mövzular paylaşmışdır. Məsələn, bəzi fiqh məsələləri əqidə ilə kəsişə, bəzən də siyər bilgiləri olmadan müəyyən əqidə mübahisələrini anlamaq mümkün olmaya bilər.
Kəlam elmi meydana gəldiyi vaxtdan etibarən təfsirlə təbii şəkildə əlaqədə olmuşdur. Köklü bir elm olduğu üçün kəlam yönümlü təfsir də ən erkən təfsir növlərindən biri kimi formalaşmışdır. Əhkam (hökm) təfsirləri və dil təfsirləri ilə yanaşı paralel şəkildə inkişaf etmişdir. Əhkam təfsirlərində daha çox miras, nikah, ibadət və s. kimi zahiri olaraq fiqhə aid ayələr seçilərək şərh edilir. Amma yalnız əqidə mövzulu ayələri toplayıb qalanını kənara qoyan kəlam təfsirləri demək olar ki, yoxdur. Bunun əvəzində, kəlam təfsirlərində etiqadi məsələlər daha geniş, daha dərin və təfərrüatlı şəkildə işlənir.
Bir alim öz məzhebi baxışına uyğun təfsir yazırsa, həmin təfsir artıq kəlam yönümlü bir məzmun qazanır. Çünki məzheb — ardıcıllıq, sistemlilik və izah edilə bilən metodologiya deməkdir. Erkən dövrün ən önəmli nümunələrindən biri Əbu Mənsur Maturidinin “Təvilatül-Qur’an” adlı əsəridir. Bu əsər həm dirayət təfsirinin ilk nümunələrindən sayılır, həm də İmam Maturidinin fiqh və əqidəni bir arada izah etməsi ilə seçilir. Burada əqidə mövzuları fiqhdən daha geniş şəkildə işlənir. Digər mühüm kəlam təfsirləri də bunlardır:
- Zəməxşəri – “Kəşşaf”: Mötəzilə düşüncəsini əks etdirən, etiqadi ayələri öz məzhəbinə görə izah edən məşhur təfsir.
- Fəxrəddin Razi – “Təfsiri-Kəbir”: Kəlam mövzularını son dərəcə dərindən təhlil edən, demək olar ki, bir kəlam kitabı qədər geniş təfsir.
- Nəsəfi – “Mədarik”: “Kəşşaf”la kəsişsə də, Maturidi əqidəsinin izlərini daşıyan mətn.
- Beyzavi – “Ənvarut-Tənzil”: Dil baxımından “Kəşşaf”dan bəhrələnmiş, amma əqidə yönü ilə Əşari kimliyi olan təfsir.
- Şiə təfsirləri: Şərif Razi, Seyyid Mürtəza və müasir dövrdə Təba Təbainin əsərləri Qurani-Kərimi Şiə düşüncəsi ilə uzlaşdırmağa fokuslanır.
Bu gün də təfsir yazmaq ənənəsi davam edir və xüsusilə əqidə ilə bağlı ayələrin necə anlaşılması məsələsi aktuallığını qoruyur. Son dövrdə “məzhəblərə ehtiyac varmı?” sualı ətrafında gedən müzakirələr kəlam təfsirlərinə yanaşmanı müəyyən qədər dəyişdirib. Modernist yanaşma hər kəsin Qurani-Kərimlə birbaşa qarşılaşmasını və öz anladığı şəkildə dəyər verməsini təklif edir. Bu isə iki əsas nəticəyə gətirib çıxarıb:
- Daha sadələşdirilmiş və çox vaxt fəlsəfi təsirlərlə yoğrulmuş fərdi əqidə modelləri.
- “Məmzuc” — yəni qarışıq yanaşma: müxtəlif məzhəblərdən, filosoflardan və Şiə–Sünni ənənələrindən seçmə şəkildə özünə uyğun olanı götürmək.
Bu cür yanaşmalar hər nə qədər fərdi baxımdan cazibədar görünsə də, elmi metodologiya baxımından ciddi boşluqlar yaradır. Bununla belə, bu gün də məzhəbi ardıcıllığı qoruyan müfəssirlər var və onlar sistemli şəkildə kəlam mövzularını izah etməyə davam edirlər. Məsələn, Şiə alimi Təba Təbainin “Əl-Mizan” təfsiri və Türkiyədə Elmalılı Hamdi Yazırın təfsiri bu cür sistemli yanaşmanın müasir nümunələridir. Ömər Nasuhi Bilmənin təfsiri də Maturidi baxışını davam etdirən mühüm bir əsərdir.
Nəticə etibarilə, kəlam yönümlü təfsir ənənəsi bu gün də yaşayır. Sadəcə mövzuya yanaşma forması dəyişib və Qurani-Kərimin icazı — yəni möcüzəvi tərəfi — ilə əqidə məsələləri arasında yeni əlaqələr qurularaq inkişaf etdirilir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder