Əhkam Təfsiri və Tarixi Mərhələləri | Təfsir Elmi Haqqında - 3

Təfsir tarixi, hələ Peyğəmbərimizin (sav) sağlığında başlayıb Səhabə nəsli ilə davam edən bir prosesdir. Bu dövrü izləməyimizə imkan verən əsas mənbələrdən biri İbn Abbasdan (r.a.) nəql edilən rəvayətlərdir. Firuzəbadi kimi alimlər müxtəlif mənbələrdən bu rəvayətləri toplayaraq “İbn Abbas Təfsiri” adı altında bir araya gətiriblər. İbn Abbasın özü başdan sona müstəqil bir təfsir kitabı yazmasa da, Tabiin dövrünün bir çox tələbəsinə verdiyi izahatlar sonradan toplanaraq demək olar ki, Qurani-Kərimin tam bir təfsirini ortaya çıxarmışdır. Bu rəvayətlər, həm Səhabənin ayələrə baxışını göstərir, həm də onların fikir ayrılıqlarını və üstün tutduqları izahları anlamağa şərait yaradır. Lakin isnad baxımından hər rəvayətin ayrıca qiymətləndirilməli olduğu da alimlər tərəfindən xüsusi vurğulanır.

Qurani-Kərimi başdan sona təfsir etməyə girişib əsəri günümüzə gəlib çatan ilk alim isə Muqatil bin Süleymandır. Onun Təfsiri-Kəbir adlı əsəri, tam bir təfsirin bizə qədər yetişmiş ən qədim nümunəsi hesab edilir. Sələf nəslinin təfsirlə məşğulluğunu göstərən başqa bir mühüm inkişaf isə hədis kitablarının təfsir bölmələrinin genişlənməsi və əsbabü nüzul rəvayətlərinin elm dünyasına daxil olmasıdır. Müasir araşdırmalar göstərir ki, çox erkən dövrlərdən etibarən hədislər yazıya alınmağa başlanmış və bu rəvayətlərin mühüm bir hissəsi təfsir mövzularını təşkil etmişdir.

Fəthlərin genişlənməsi, əhalinin artması və müxtəlif bölgələrə yayılma, insanların Qurani-Kərimin mənasını anlamağa daha çox ehtiyac yaratmışdı. Bu mərhələdə bütün İslami elmlərdə nəzərəçarpan bir sıçrayış baş verdi və ixtisaslaşma prosesi başladı. Alimlər artıq ümumi şəkildə hər şeylə məşğul olmaq yerinə, maraq və qabiliyyətlərinə uyğun şəkildə fiqh, kəlam və hədis kimi sahələrdə dərinləşməyə başladılar. Bununla yanaşı, elmlərin sağlam şəkildə inkişaf etməsi üçün möhkəm bir üsul zəmininin formalaşması da vacib idi. Əvvəlcə şəhərlərin adı ilə tanınan elmi yönümlər (Kufə, Mədinə məktəbləri kimi) zamanla müəyyən alimlərin qurduğu üsul çərçivələri ilə birlikdə məzhəb kimliyi qazanmağa başladı. İxtisaslaşma və üsulun formalaşması ilə birlikdə, Qurana yönələn təfsir fəaliyyəti də fərqli istiqamətlərə ayrıldı. Məsələn, fiqh sahəsində ixtisaslaşan alim, təbii olaraq Qurandakı hüquqi məzmunu daha dərindən işləyərək öz sahəsinə uyğun bir təfsir formalaşdırmış olurdu.

Bu prosesin ilk nəzərə çarpan məhsullarından biri Əhkam təfsiridir. Əhkam təfsiri, mövzu mərkəzli təfsirin ən erkən nümunəsi kimi qəbul edilə bilər. Yəni Qurani-Kərimin tamamını təfsir etmək əvəzinə, müəyyən bir mövzunu əsas götürərək həmin mövzuya aid ayələrin izahı aparılır. Mövzunun genişliyi və ya dar olması fərq etmir; əsas məsələ, bir sahədəki ixtisaslaşmanın təfsirə yön verməsidir. Müasir dövrdə bu yanaşma daha da genişlənərək dinlər tarixi və digər sahələr üzrə mövzulu təfsirlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. İslam həyatımıza üç əsas istiqamət ilə daxil olur: inanclar (kəlam/əqidə), hökmlər (fiqh) və əxlaq (təsəvvüf). Əhkam təfsiri adından da göründüyü kimi, bu komponentlərdən “hökmlər” sahəsinə fokuslanır.

Əhkam təfsiri iki əsas mövzunu əhatə edir:

1. İbadətlər (insanın Allahla münasibəti):
Namaz, oruc, zəkat kimi ibadətlərin şərtləri, rükünləri və detalları bu bölmədə izah edilir. İnsanın Rəbbinə qarşı məsuliyyətlərini tanıması üçün əsas qaynaqlardan biridir.

2. Muaməlat (insan-insan münasibətləri):
Cəmiyyət həyatı, sosial münasibətlər və hüquqi mövzular bu hissədə müzakirə olunur. Evlilik, miras, ticari münasibətlər, halal-haram çərçivəsi, nikah və müxtəlif əqdlər kimi hökmlər bu qisimə daxildir. Bugünkü terminlərlə desək, İslamın hüquq və sosial nizamını formalaşdıran sahədir.

Qurandakı 6236 ayənin hamısı hüquqi məzmun daşımır. Buna görə də fiqh alimləri daha çox öz sahələrinə uyğun ayələri araşdırmış və bu istiqamətdə təfsir nümunələri ortaya çıxarmışlar. Əhkam təfsirinin ortaya çıxmasının bir səbəbi də, dövrün ehtiyaclarının hüquqi və ictimai izahları daha çox tələb etməsi idi.

Erkən dövrdə Muqatil bin Süleymanın kiçik ölçülü əhkam xarakterli təfsiri ilk nümunələrdən sayılır. Məzhəblərə görə ən tanınmış əhkam təfsirləri isə bunlardır:

• Əbu Cəfər Təhavinin “Əhkamül-Quran”ı: Hənəfi məzhəbinə aid olub günümüzə böyük ölçüdə gəlib çatan ilk geniş əhkam təfsiridir.

• Cəssasın “Əhkamül-Quran”ı: Hənəfi ənənəsinin ən məşhur hüquqi təfsir əsərlərindən biridir.

• İmam Qurtubinin “Əl-Cəmiu li-Əhkam’il-Qur’an”ı: Ən mötəbər və ən geniş əhkam təfsirlərindən biri hesab edilir. Qurandakı bütün ayələri ardıcıl şəkildə təfsir edir, lakin hüquqi ayələrə daha geniş yer ayırması və məzhəblərarası müqayisələri diqqətlə işləməsi səbəbilə “əhkam təfsiri” olaraq tanınır.

Bu ənənə tarixdə dayanıb qalmamış, müasir dövrdə də davam etmişdir. Məsələn, Konyalı Muhəmməd Vəchə Əfəndinin Əhkam-ı Quraniyə'si, Muhəmməd Əli Sabuninin və Həmdi Döndürenin Əhkamül-Quran əsərləri bu davamlı ənənənin yeni nümunələri kimi ortaya çıxmışdır.