Təfsir, İslam elmləri arasında özünəməxsus bir yer tutur və onu digər elmlərdən fərqləndirən əsas cəhət onun cami – yəni birləşdirici və əhatəli elm olmasıdır. Təfsir, bir çox elm sahəsinin biliklərini öz daxilində toplayan, onları əlaqələndirən və mənalandıran geniş bir elmi sahədir.
Tarix boyu Qur’an təfsiri ilə məşğul olmaq sadəcə dini biliklə kifayətlənmirdi. Bu sahədə yetkin səviyyəyə çatmaq üçün həm İslam elmlərində, həm də bəzi təbiət və dil sahələrində ciddi bilik sahibi olmaq zəruri sayılırdı. Məsələn, Ömər Nəsuhi Bilmənin Təbaqətül-Müfəssirin adlı əsərində qeyd edilir ki, bir insanın təfsir yaza biləcək səviyyəyə gəlməsi üçün ən azı 15 elm sahəsindən faydalanması tələb olunurdu. Bu sahələrə aşağıdakılar daxil idi:
-
Əsas İslam elmləri: Siyər, Hədis, Fiqh, Kəlam, Təsəvvüf.
-
Dil və ədəbiyyat: Ərəb dili, bəlağət, fəsahət, şeir və ifadə qaydaları.
-
Yardımçı elmlər: Məntiq, dinlər tarixi, cahiliyyə dövrü ərəblərinin mədəniyyəti və Hicaz tarixinin əsasları.
Bu qədər geniş hazırlıq tələbi səbəbindən, alimlər adətən ömürlərinin sonrakı mərhələlərində – təcrübə və yetkinlik qazandıqdan sonra təfsir yazmağa başlamışlar. Müfəssir, bir mənada bir çox elmdə mahir şəxs olmalı idi. Məsələn, Fəxrəddin Razi kimi alimlər, təfsirlərində bu gün “pozitiv elmlər” adlandırdığımız sahələrdən – meteorologiya, geologiya, fizika, biologiya və tibbdən belə istifadə edərək ayələr arasında dərin və mənalı əlaqələr qurmuşlar. Müasir dövrdə isə təfsir sahəsində yazılan magistr və doktorluq işləri, bəzən “mütəxəssislik” səviyyəsi kimi qəbul edilir. Lakin bu, klassik dövrdəki müfəssir anlayışından daha məhdud bir mənaya malikdir.
Qurani-Kərimdə dinin əsasını təşkil edən və hər kəs tərəfindən qəbul edilən möhkəm ayələr var ki, onları başa düşmək üçün təfsirə müraciət etmək zəruri deyil. Məsələn, dünyanın keçici olması, insanın imtahan üçün yaradıldığı və axirət mükafat-cəzası kimi məsələlər sadə oxunuşla belə anlaşılandır. Lakin ayələrin nazil olma şəraiti, hansı hadisə və dövr üçün nəzərdə tutulduğu, yaxud hansı hökmün kimə aid olduğu kimi incə məsələlərdə təfsir qaçılmaz olur. Təfsir bu zaman ilahi məqsədi düzgün anlamağa və ondan çıxarılan hökmlərin doğruluğunu yoxlamağa imkan yaradır.
Təfsir elmini dərinləşdirən və müfəssirə istiqamət verən bir sıra əsas anlayışlar mövcuddur:
-
Əsbabün-nüzul (Nazil olma səbəbləri): Ayələrin hansı səbəbdən nazil olduğunu öyrənmək, həmin ayənin hansı hallarda tətbiq oluna biləcəyini anlamağa kömək edir. Nüzul səbəbi yalnız tarixi hadisə deyil, həm də oxşar vəziyyətlərdə istifadə edilə biləcək prinsipləri göstərir.
-
Münasibət elmi: Qurandakı ayə və surələr arasında daxili əlaqəni araşdırır. Qurani-Kərimin ardıcıllığı tarixə görə deyil, mənəvi və mövzu axışına görə qurulduğundan, bu elm onun içindəki harmoniya və sistemliliyi üzə çıxarır.
-
İsrailiyyat: İslamdan əvvəlki səmavi kitablardan gələn və bəzən peyğəmbərlərə dair əlavə məlumatlar ehtiva edən rəvayətlərdir. Bunlardan yalnız Qurana zidd olmayanları istinad üçün qəbul olunur. Məsələn, “insanlığın 7000 il yaşı var” kimi məlumatlar İsrailiyyat mənşəlidir və dini hökm sayılmır.
-
Qiraət fərqləri: Qurandakı müxtəlif oxunuş formaları (mütəvatir və şazz qiraətlər) bəzən mənada incə fərqlər yaradır və ayələrin ifadə gücünü artırır.
-
Yardımçı anlayışlar: “Məcazül-Qur’an” (məcazlı ifadələr) və “ğaraibül-Qur’an” (az işlənən sözlər) kimi mövzular da təfsirin vacib tərkib hissəsidir və Qurani-Kərimin dil zənginliyini başa düşmək üçün mühümdür.
Ənənəvi olaraq təfsirlər iki istiqamətdə qiymətləndirilir:
-
Rəvayət təfsiri: Peyğəmbər (sav) və səhabələrdən gələn rəvayətlərə əsaslanır.
-
Dirayət təfsiri: Müfəssirin öz elmi düşüncəsinə və məntiqi təhlilinə söykənir.
Lakin bu iki sahəni sərhədlərlə ayırmaq tam düzgün deyil. Çünki əslində əksər təfsirlər hər iki yanaşmanı birləşdirir – müfəssir həm rəvayətlərdən istifadə edir, həm də onları ağıl, məntiq və kontekst baxımından izah edir. Təfsir üsulu isə, Qurani-Kərimin nazil olma tarixi, surələrin say və bölgüsü, qiraət fərqləri kimi mövzulara toxunur. Bəzi alimlər hesab edir ki, yalnız təfsirə aid ayrıca “üsul”dan danışmaq çətindir, çünki təfsirdə istifadə edilən qaydaların çoxu Üsulül-fiqh elminə əsaslanır. Məsələn, “bir sözün əsas mənası onun zahiri mənasıdır” prinsipi fiqh üsulundan gəlir və təfsirə də eyni ilə tətbiq olunur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder