Bankçılıq sistemini ən sadə formada belə izah edə bilərik: artıq vəsaiti olanlarla pula ehtiyacı olanları bir araya gətirən maliyyə körpüsüdür. Bəzi insanlar əllərində olan artıq pulu xərcləmir və ya investisiya etmirlər, digərləri isə istehlak və ya sərmayə üçün bu vəsaitə ehtiyac duyur. Banklar məhz bu iki tərəfi birləşdirərək maliyyə sisteminin davamlı işləməsini təmin edir. Lakin bu prosesin necə həyata keçirildiyi məsələsi faizli (ənənəvi) bankçılıqla İslami (iştirak) bankçılıq arasında köklü fərqlər yaradır.
Ənənəvi bankçılıqla iştirak bankçılığı arasındakı əsas fərqlər
Ənənəvi bankçılıqda münasibətlərin əsasında borc dayanır. Bank artıq vəsaiti olanlardan müəyyən faiz müqabilində borc aldığı pulu, daha yüksək faizlə pula ehtiyacı olanlara verir. Bu iki faiz arasındakı fərq isə bankın qazancı hesab olunur. İştirak bankçılığında isə sistem faizsiz prinsiplərə və real iqtisadi fəaliyyətə əsaslanır. Bu bankların ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, vəsaitlərin istifadəsi mütləq şəkildə bir mal və ya xidmətin alqı-satqısına, yaxud ortaq biznes modelinə bağlanır. Bu çərçivədə vəsaitlər “mudarabə” (investisiya üzrə vəkalət) yolu ilə toplanır, istifadəsi isə “murabəhə”, “müşarakə”, “sələm” kimi İslam hüququna uyğun maliyyə alətləri vasitəsilə həyata keçirilir. Nəticə olaraq, ənənəvi bankçılıqda gəlir faiz üzərindən formalaşdığı halda, iştirak bankçılığında qazanc real ticarət əməliyyatlarından əldə edilən mənfəət payına əsaslanır.
Banklararası münasibətlər və likvidliyin idarə olunması
Banklar bəzən əllərində artıq qalan vəsaiti dəyərləndirmək, bəzən isə qısa müddətli nağd ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bir-biri ilə pul bazarlarında əməliyyatlar aparırlar. Faizli banklar bu məqsədlə xəzinə istiqrazları alıb-sata və ya bir-birlərinə faizlə borc verə bilirlər. İştirak bankları isə faizli alətlərdən istifadə edə bilmədikləri üçün İslami maliyyə mexanizmlərinə müraciət edirlər. Bu mexanizmlərdən biri təvərruq əməliyyatıdır. Bu halda bir bank öz vəsaitini digər banka bir mal üzərindən ötürür. Vəsaitə ehtiyacı olan bank həmin malı digər bankdan nisyə alır və dərhal üçüncü şəxsə nağd şəkildə sataraq likvidlik əldə edir. Bu əməliyyat vəsaiti verən tərəf üçün murabahə, vəsaiti alan tərəf üçün isə təvərruq kimi qiymətləndirilir.
Digər bir üsul investisiya üzrə vəkalət modelidir. Bu zaman artıq vəsaiti olan bank, pulunu dəyərləndirməsi üçün ehtiyacı olan banka müqavilə əsasında həvalə edir. Müddətin sonunda bazar şərtlərinə uyğun olaraq müəyyən edilən gözlənilən mənfəət payı üzərindən hesablaşma aparılır. Əgər əldə edilən gəlir gözləniləndən az olarsa, bəzi hallarda banklar müştəri məmnuniyyətini qorumaq məqsədilə bu fərqi öz vəsaitləri hesabına kompensasiya edə bilirlər.
Mərkəzi Bankla əlaqələr və sukukun rolu
Ənənəvi banklar Mərkəzi Bankla açıq bazar əməliyyatları apararaq xəzinə istiqrazları qarşılığında likvidlik əldə edir və ya faizlə borclanırlar. İştirak bankları isə bu prosesdə faizli istiqrazlardan istifadə edə bilmədikləri üçün sukuk (icarə sertifikatı) mexanizminə müraciət edirlər. Likvidliyə ehtiyacı olan iştirak bankı əlindəki dövlət sukukunu Mərkəzi Banka sataraq nağd vəsait əldə edir və müəyyən müddətdən sonra həmin sukuku geri alır. Əksinə, artıq vəsaiti olduqda isə Mərkəzi Bankdan sukuk alaraq, bu sertifikatların təmin etdiyi icarə gəliri vasitəsilə pulunu dəyərləndirir.
Nəticə etibarilə, hər iki bankçılıq sistemi oxşar məqsədlərə xidmət etsə və texniki baxımdan bənzər mexanizmlərlə işləsə də, mahiyyət etibarilə ciddi şəkildə fərqlənir. Ənənəvi bankçılıq borc və faiz üzərində qurulduğu halda, iştirak bankçılığı İslam hüququna uyğun, ticarətə əsaslanan və faizsiz maliyyə alətləri – təvərruq, sukuk və investisiya vəkaləti – üzərindən fəaliyyət göstərir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder