Faiz bir çox iqtisadi sistemlərdə əsas mexanizmlərdən biri kimi qəbul edilsə də, əslində həm ənənəvi iqtisadiyyat, həm də İslam iqtisadiyyatı baxımından ciddi şəkildə təhlil olunmalı mürəkkəb bir anlayışdır. Ənənəvi iqtisadi yanaşma faizi istehsal faktorlarından birinin – kapitalın – qiyməti kimi dəyərləndirir. İslam iqtisadiyyatı isə tam əks mövqedən çıxış edərək faizi sistemdən çıxarmağı və onun yerinə ortaq riskə əsaslanan modellər qurmağı hədəfləyir.
Ənənəvi iqtisadiyyatda faizin mahiyyəti və növləri
Ənənəvi iqtisadiyyatda faiz adətən borc verilən kapitalın istifadəsinə görə ödənilən haqq, başqa sözlə desək, pulun “icarə haqqı” kimi izah olunur. Borc alan üçün faiz bir xərc, borc verən üçün isə gəlir mənbəyidir. Faiz müxtəlif formalarda ortaya çıxır. Məsələn, bazarda elan edilən cari faiz dərəcəsi nominal faiz adlanır. Bu göstəricidən inflyasiya çıxıldıqda isə pulun real alıcılıq gücünü ifadə edən real faiz əldə olunur. Digər tərəfdən, hesablanma üsuluna görə sadə və mürəkkəb faiz anlayışları mövcuddur. Sadə faiz yalnız əsas məbləğ üzərindən hesablanır, mürəkkəb faizdə isə hər dövrün sonunda əldə edilən faiz əsas məbləğə əlavə olunaraq yenidən faiz hesablanır. Bu səbəbdən mürəkkəb faiz daha “yığılan” və borcu sürətlə artıran bir mexanizmə çevrilir.
Faizin formalaşmasına dair əsas iqtisadi nəzəriyyələr
İqtisadi fikir tarixində faizin necə yarandığını izah etməyə çalışan bir neçə əsas yanaşma mövcuddur. Klassik nəzəriyyəyə görə faiz, yığımlarla kredit tələbinin qarşılaşdığı nöqtədə formalaşır və bu, bugünkü istehlakdan imtina etməyin mükafatı hesab olunur. Keynesçi yanaşmada isə faiz pul bazarında formalaşır; yəni pulun təklifi ilə insanların pulu saxlama motivləri – əməliyyat, ehtiyat və spekulyasiya məqsədləri – faiz dərəcəsini müəyyən edir. Digər bir yanaşma olan borc verilə bilən fondlar nəzəriyyəsi isə faizi vəsait təklif edənlərlə (yığım sahibləri) bu vəsaitə ehtiyacı olanlar (investorlar və dövlət) arasındakı tarazlıqla izah edir. Faiz dərəcələrindəki dəyişikliklər iqtisadiyyatda digər gəlir növlərinə də birbaşa təsir göstərir. Faiz artdıqda investisiyalar azalır, iqtisadi aktivlik zəifləyir və bu da işçi qüvvəsinə tələbin azalmasına, nəticədə əməkhaqlarının düşməsinə səbəb olur. Eyni zamanda sahibkar mənfəəti və təbii ehtiyatlardan əldə edilən renta da yüksək faiz mühitindən mənfi təsirlənir.
Dinlər tarixində və İslamda faizə münasibət
Tarixi baxımdan səmavi dinlərin hamısında faiz qadağan olunmuşdur. Lakin bu qadağa zamanla fərqli formalarda dəyişdirilmişdir. Yəhudilikdə faiz yasağı əsasən yalnız öz icması daxilində tətbiq edilmiş, xristianlıqda isə xüsusilə XVI əsrdən etibarən ticarət və istehsal ehtiyacları əsas gətirilərək yumşaldılmış və nəticədə tam sərbəst buraxılmışdır. İslam iqtisadiyyatında isə faiz (riba) borc münasibətində əvvəlcədən şərtləndirilən hər cür artıqlıq və mənfəət kimi dəyərləndirilir. Qurani-Kərimdə faiz qadağası cəmiyyətin mövcud vəziyyəti nəzərə alınaraq mərhələli şəkildə nazil olmuş və nəhayət Bəqərə surəsi ilə qəti haram hökmü almışdır. Klassik İslam alimləri faizi əsasən zülm kimi xarakterizə etsələr də, müasir dövrdə aşağı inflyasiya şəraitində bəzən borc verənin də zərər çəkə bilməsi müşahidə olunur. Bu isə faizin qadağan edilməsinin əsas hikmətinin “ticarətin halal, faizin isə haram olması” prinsipində gizləndiyini göstərir.
Faizə alternativ yol: ortaq modellər və maliyyə innovasiyaları
İslam iqtisadiyyatının əsas məqsədi faizi sadəcə azaltmaq deyil, onu tamamilə sistemdən çıxara biləcək alternativ mexanizmlər qurmaqdır. Pakistan və Türkiyə təcrübələri göstərir ki, faizi yalnız inzibati qərarlarla və ya bazar reallıqlarını nəzərə almadan aşağı salmaq problemi həll etmir, əksinə gizli faiz bazarlarının yaranmasına və iqtisadi tarazlıqların pozulmasına səbəb olur. Faizin aradan qaldırılması üçün müdarabə və müşarikə kimi mənfəət-zərər ortaq modelləri, qiymətli kağızlaşdırma, daşınmaz əmlaka əsaslanan fondlar və girişim kapitalı kimi maliyyə mühəndisliyi alətləri inkişaf etdirilməlidir. Qərbdə geniş yayılmış “venture capital” anlayışı da mahiyyət etibarilə İslamın tövsiyə etdiyi ortaq risk modelinə olduqca yaxındır. Dövlət səviyyəsində isə iri infrastruktur layihələrinin faizli borclanma əvəzinə xalqın iştirakı ilə gəlir ortaqlığı əsasında maliyyələşdirilməsi faizə olan asılılığı əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder