Pul tarix boyu barter, yəni dəyişmə sisteminin yaratdığı çətinliklərə cavab olaraq meydana çıxmış və zamanla mal və xidmətlərin alqı-satqısında hamı tərəfindən qəbul edilən əsas dəyişmə vasitəsinə çevrilmişdir. Ənənəvi iqtisadi ədəbiyyatda pulun dörd əsas funksiyası qeyd olunur: mübadilə vasitəsi olması, dəyəri qoruma və yığım aləti kimi istifadə edilməsi, hesab və ölçü vahidi funksiyasını daşıması və təxirə salınmış ödənişlər üçün standart rolunu oynaması. Müasir dövrdə isə pul təkcə iqtisadi fəaliyyətlərin icrası üçün deyil, eyni zamanda gəlirin yenidən bölgüsündə və müəyyən nüfuzun formalaşmasında da mühüm vasitəyə çevrilmişdir.
Pulun inkişaf mərhələləri: mal puldan kripto aktivlərə
Pulun tarixi inkişafına nəzər saldıqda onun müxtəlif formalar aldığını görürük. İlk mərhələdə mal pul anlayışı mövcud olmuşdur. Qızıl, gümüş, hətta dəvə dərisi kimi əşyalar həm özlüyündə istifadə dəyərinə malik olmuş, həm də mübadilə vasitəsi kimi işlədilmişdir. Daha sonralar bu qiymətli metallara qarşılıq olaraq verilən qəbzlər və banknotlar – yəni təmsilçi pullar – dövriyyəyə daxil olmuşdur. Zaman keçdikcə kağız, başqa sözlə desək, etibari pul anlayışı formalaşmışdır. Bu tip pulların özündə maddi dəyər yoxdur və qızıl qarşılığı da mövcud deyil. Onların dəyəri dövlətin təminatı və cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsi ilə yaranır. Müasir dövrdə isə pul anlayışı daha da genişlənmiş, rəqəmsal və kripto aktivlər meydana çıxmışdır. Rəqəmsal pullar mərkəzi qurumlar – əsasən Mərkəzi Banklar və ya kommersiya bankları – tərəfindən idarə olunan, sürətli əməliyyat imkanı verən elektron vəsaitlərdir. Kripto pullar isə mərkəzsiz struktura malikdir, blokçeyn texnologiyası üzərindən işləyir və şəxsiyyət məlumatlarına ehtiyac olmadan əməliyyat aparmağa imkan verir.
İslam iqtisadiyyatı baxımından pul və dövlətin məsuliyyəti
İslam hüquqşünasları pulu malların dəyərinin müəyyənləşdirildiyi, davamlılığı olan və ölçü vahidi funksiyasını yerinə yetirən bir vasitə kimi xarakterizə etmişlər. İslam iqtisadi düşüncəsində qızıl və gümüş “fitrətən pul”, yəni yaradılış etibarilə pul sayıldığı üçün əsrlər boyu əsas mübadilə vasitəsi kimi istifadə olunmuşdur. Kağız pul isə yalnız dövlətin təminatı və cəmiyyət tərəfindən geniş şəkildə qəbul edilməsi şərti ilə pul statusu qazanmışdır. İslam iqtisadiyyatı çərçivəsində pulun buraxılması və idarə edilməsi müəyyən prinsiplərlə məhdudlaşdırılır. Pul çap etmək səlahiyyəti yalnız dövlətə məxsus olmalıdır. Bu yanaşma mərkəzi idarəetmədən kənar olan kripto pullara ehtiyatla yanaşılmasının əsas səbəblərindən biridir. Digər mühüm prinsip ondan ibarətdir ki, dövlət pulu istədiyi kimi deyil, yalnız zəruri hallarda – müharibə, təbii fəlakət və oxşar fövqəladə vəziyyətlər zamanı – dövriyyəyə buraxmalıdır. Bundan əlavə, pulun dəyəri qorunmalı, onun alıcılıq qabiliyyəti sabit saxlanılmalıdır.
İnflyasiyanın dəyəri və “qul haqqı” məsələsi
İnflyasiya qiymətlərin ümumi səviyyəsinin davamlı şəkildə artmasıdır və adətən pul kütləsinin istehsaldan daha sürətlə çoxalması nəticəsində ortaya çıxır. İslam iqtisadiyyatı qarşılıqsız pul çapını və yüksək inflyasiyanı qəbul etmir. Çünki inflyasiya insanların alıcılıq gücünü azaldır və gəlir bölgüsündə ciddi ədalətsizliklər yaradır. Yüksək inflyasiyanın cəmiyyətə təsiri bir neçə istiqamətdə özünü göstərir. Birincisi, inflyasiya vergisi yaranır – yəni əlində nağd pul saxlayan insanların real sərvəti tədricən əriyir. İkincisi, gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik investisiyaların azalmasına, bunun nəticəsində isə məşğulluğun və gəlirlərin düşməsinə səbəb olur. Üçüncüsü isə sabit gəlirli təbəqələrdən borc alanlara doğru ədalətsiz sərvət transferi baş verir ki, bu da qul haqqının pozulması riskini artırır. İslam iqtisadiyyatında pulun yığılaraq dövriyyədən çıxarılması (kənz) və spekulyativ məqsədlərlə saxlanması qadağan edilmişdir. Əsas prinsip ondan ibarətdir ki, pul daim iqtisadi sistemin içində hərəkətdə olsun, istehsala, ticarətə və real dəyər yaradan fəaliyyətlərə xidmət etsin.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder