İslam İqtisadında Bölüşmə Ədaləti və Sərvətin Yayğınlaşdırılması | İqtisadiyyatın Əsasları və İslam İqtisadı - 5

Bu gün bəşəriyyət iki böyük iqtisadi problemlə üz-üzədir: dərin yoxsulluq və sərvətin ədalətsiz bölgüsü. Mövcud statistik göstəricilər açıq şəkildə göstərir ki, dünya üzrə sərvət çox sürətlə müəyyən dar çevrələrin əlində cəmləşir. Elə bir vəziyyət yaranıb ki, dünyanın ən varlı 1 faizi son iki ildə yaradılan ümumi sərvətin təxminən üçdə ikisinə sahib çıxıb və bu qrupun nəzarət etdiyi resurslar qalan 99 faizin malik olduğundan iki dəfə çoxdur. Halbuki 1995-ci ildə ən zəngin 1 faizin payı ümumi sərvətin 33 faizi səviyyəsində idi, bu gün isə bu göstərici 46 faizə yüksəlib. Digər tərəfdən, əhalinin ən kasıb 50 faizinin payı cəmi 1 faizə qədər enib.

Neoklassik iqtisadi düşüncənin böhranı

Keçən əsrdə əsas axın kimi qəbul edilən neoklassik iqtisadiyyat bu kəskin zəngin–kasıb fərqini ciddi bir problem kimi deyil, daha çox insanların fərdi seçimlərinin – yəni nə qədər işlədiklərinin, nə qədər yığıma üstünlük verdiklərinin və asudə vaxta necə yanaşdıqlarının təbii nəticəsi kimi izah edib. Bu yanaşmaya görə, hər kəs öz şəxsi marağını maksimum səviyyədə təmin etməyə çalışarsa, cəmiyyətin ümumi rifahı da avtomatik olaraq yüksəlmiş olacaq. Ancaq real göstəricilər bu iddianı təsdiqləmir. Əksinə, bir çox ölkədə ÜDM artdıqca cinayət hallarının çoxaldığı, insanların özlərini daha az xoşbəxt hiss etdikləri müşahidə olunur. Neoklassik yanaşma, istehsal prosesində iştirak edə bilməyən ehtiyac sahiblərini sistemin kənarında saxlayaraq, güclünün zəifi nəzərə almadığı bir dünya baxışını adiləşdirib.

İslam iqtisadiyyatında “sərvətin yayılması” anlayışı

İslam iqtisadi düşüncəsi isə kapitalizmin əsas problemlərindən biri olan sərvətin mərkəzləşməsinə qarşı, onun cəmiyyət daxilində yayılmasını əsas prinsip kimi qəbul edir. Həşr surəsində də vurğulandığı kimi, məqsəd sərvətin yalnız varlılar arasında dövr edən bir gücə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Bu baxımdan İslam, şəxsi mülkiyyət hüququnu tanımaqla yanaşı, sərvətin geniş kütlələrə çatmasını təmin edən institutlar formalaşdırmışdır:

• Zəkat və infaq: Zəkat, İslam cəmiyyətində yardımlaşma şüurunun konkret təzahürüdür və sosial təbəqələr arasındakı iqtisadi məsafəni azaldan mühüm mexanizm rolunu oynayır. Türkiyə üzrə aparılan araşdırmalar göstərir ki, təkcə şirkət aktivlərindən çıxarıla biləcək zəkatın potensial həcmi təxminən 430 milyard TL-dir. Kənd təsərrüfatı məhsullarından alınan öşür isə, təkbaşına yoxsulluq boşluğunu aradan qaldıra biləcək səviyyədədir.

• Miras sistemi (fəraiz): İslam miras hüququ sərvətin bir nəfərin əlində cəmləşməsinin qarşısını alaraq, qadın və kişi olmaqla ümumilikdə 12 fərqli varis kateqoriyası arasında bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Bu da sərvətin nəsillər arasında daha ədalətli və yayğın şəkildə ötürülməsinə şərait yaradır.

• Vəqf institutu: İslam sivilizasiyasının ən güclü sosial mexanizmlərindən biri olan vəqflər tarix boyu təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlərin maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynayıb. XVII əsr Osmanlı dövründə vəqflərin həcmi dövlət xəzinəsinin təxminən üçdə birinə bərabər idi. Bu gün də Türkiyədə vəqf fəaliyyəti yoxsulluq səviyyəsinin təqribən 4,5 faiz azalmasına töhfə verir.