Maliyyə Krizləri və İslam İqtisadının Həll Təklifləri | İqtisadiyyatın Əsasları və İslam İqtisadı - 6

İqtisadi həyat düzxətli şəkildə inkişaf etmir; əksinə, genişlənmə, zirvə, daralma və eniş mərhələlərindən ibarət olan dalğavari proseslərlə xarakterizə olunur. Bu proseslər iqtisadi ədəbiyyatda “iş dövrləri” kimi tanınır. Həmin dövrlərin dərinliyi və müddəti yalnız iqlim şəraiti və məhsuldarlıq kimi Allahın təqdiri ilə bağlı amillərlə deyil, eyni zamanda insanların davranışları, psixoloji gözləntiləri və dövlətlərin tətbiq etdiyi maliyyə siyasətləri ilə də formalaşır. Xüsusilə nikbinlik dövrlərində investisiyaların sürətlə artması iqtisadi genişlənməni gücləndirdiyi halda, pessimist mühitdə qənaət meylinin yüksəlməsi daralmanı daha da dərinləşdirə bilir.

2008 Qlobal Maliyyə Böhranı: dönüş nöqtəsi

2008-ci ildə baş verən qlobal maliyyə böhranı müasir iqtisadi tarixdə ən ciddi sarsıntılardan biri hesab olunur. Bu böhran, daha çox qazanmaq ehtirası, ölçüsüz spekulyasiya və maliyyə fəaliyyətinin real iqtisadi dəyərlərdən qoparaq kağız üzərində aparılmasının bir nəticəsi idi. Xüsusilə 2000–2006-cı illər arasında ABŞ-da daşınmaz əmlak bazarında qiymətlərin 124 faiz artması, aşağı faiz dərəcələri və zəif kredit nəzarəti ilə birləşərək nəhəng maliyyə köpüyü yaratmışdı.

Böhranın texniki əsaslarını bir neçə başlıq altında toplamaq olar:

• Subprime ipoteka və maliyyə “yaradıcılığı”: Banklar ödəmə qabiliyyəti zəif olan şəxslərə verdikləri riskli kreditləri paketləyərək müxtəlif maliyyə alətləri şəklində (CDO-lar) bir-birinə satmış, bununla da riski bütün sistemə yaymışdılar.

• Həddindən artıq borclanma (Leverage): Lehman Brothers kimi iri maliyyə qurumları öz kapitallarını dəfələrlə aşan borclanmaya gedərək maliyyə köpüyünün daha da şişməsinə səbəb olmuşdular.

• Reallıqdan qopmuş əməliyyatlar: Törəmə maliyyə alətləri və CDS bazarının həcmi real iqtisadi dəyərin təxminən iki qatına – 62 trilyon dollara çataraq maliyyəni real istehsaldan uzaqlaşdırmışdı.

Böhranın arxasındakı prinsipial pozuntular

2008 böhranının kökündə İslamın qadağan etdiyi bir sıra şəri və əxlaqi prinsiplərin pozulması dayanır. Faiz sistemi, xüsusilə dəyişkən faiz mexanizmi vasitəsilə borcluları çıxılmaz vəziyyətə salmış və böhranın əsas tətikləyicilərindən biri olmuşdur. Bununla yanaşı, İslam hüququnda qadağan edilən borcun satılması praktikasının (securitization) geniş yayılması riskin qeyri-şəffaflaşmasına və böhranın qlobal miqyas almasına yol açmışdır. Sistemdəki ən ciddi ədalətsizliklərdən biri isə nemət və məsuliyyət arasındakı balansın pozulmasıdır. Maliyyə qurumları qazanc əldə etdikdə bu gəliri özəlləşdirmiş, zərər yarandıqda isə onu dövlətin “xilas paketləri” vasitəsilə cəmiyyətin üzərinə yükləmişdir. Bu yanaşma İslam hüququnda mövcud olan “qazanc məsuliyyətlə birlikdədir” prinsipinə tamamilə ziddir.

İslam iqtisadiyyatının təklif etdiyi struktur həllər

2008 böhranı zamanı İslami maliyyə prinsiplərinə əsaslanan indekslərin daha dayanıqlı nəticələr göstərməsi bu sistemə olan marağı əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. İslam iqtisadiyyatı böhranların qarşısını almaq üçün bir neçə əsas prinsip irəli sürür:

1. Real aktivlərə əsaslanan maliyyələşmə – bütün maliyyə əməliyyatlarının real bir varlıqla əlaqəli olması spekulyativ köpüklərin yaranmasını məhdudlaşdırır.

2. Risk və gəlirin bölüşdürülməsi – mudaraba və müşarəkə kimi tərəfdaşlıq modelləri riski ədalətli şəkildə paylaşdıraraq sistemik təhlükələri azaldır.

3. Qarar və qumar qadağası – həddindən artıq qeyri-müəyyənlik və qumar məntiqinə əsaslanan maliyyə alətlərinin yasaqlanması bazarların manipulyasiyadan qorunmasına xidmət edir.

4. Əxlaq və ölçülülük – İslamın təşviq etdiyi etidal anlayışı, sonsuz qazanc ehtirası yerinə məsuliyyət və vicdan hissini ön plana çıxarır.