Klassik iqtisadiyyatla İslam iqtisadiyyatı arasında həm əsas fərziyyələr, həm də insana baxış baxımından ciddi fərqlər mövcuddur. Klassik iqtisadiyyat iqtisadı, məhdud resurslarla insanın sonsuz ehtiyaclarını qarşılamağa çalışan bir elm kimi izah edir. İslam iqtisadiyyatı isə bu yanaşmanı kökündən qəbul etmir. Bu baxışa görə problem resursların azlığı deyil; Allah yer üzündəki ruzini hər kəsə yetəcək qədər yaratmışdır. Əsl çətinlik insanların tənbəlliyi, məsuliyyətsizliyi və ya mövcud imkanların ədalətsiz bölüşdürülməsidir.
Mülkiyyət anlayışı və zaman ölçüsü
İki sistem arasındakı ən kəskin fərqlərdən biri mülkiyyət məsələsində ortaya çıxır. Klassik iqtisadiyyatda xüsusi mülkiyyət toxunulmaz sayılır və fərd əldə etdiyi mal-dövləti halal-haram meyarını nəzərə almadan istədiyi kimi istifadə edə bilər. İslam iqtisadiyyatında isə mülkiyyətin həqiqi sahibi Allahdır; insan sadəcə ona verilən nemətlərin müvəqqəti qoruyucusu və əmanətçisidir. Bu fərqli baxış zaman anlayışına da təsir edir. Klassik iqtisadiyyat yalnız bu dünya həyatını əsas götürür. İslam iqtisadiyyatı isə zamanı dünya və axirət olmaqla iki mərhələli şəkildə dəyərləndirir. Bu səbəbdən müsəlman üçün faydanı maksimuma çatdırmaq təkcə daha çox istehlak etmək demək deyil; eyni zamanda zəkat, sədəqə və paylaşmaq yolu ilə axirət üçün sərmayə toplamaq mənasını da daşıyır.
Rasionallıq və ehtiyacların sıralanması
Klassik iqtisadiyyatda qəbul edilən “homo economicus” modeli insanı yalnız öz mənafeyini düşünən, şəxsi qazancını artırmağa çalışan varlıq kimi təsvir edir. İslam iqtisadiyyatı isə rasionallığı təkcə fərdi mənfəətlə məhdudlaşdırmır. Əməkdaşlıq, paylaşma və başqasına dəstək olmaq da bu rasionallığın bir hissəsi sayılır. Çünki başqasına yardım həm cəmiyyətin sabitliyinə xidmət edir, həm də fərdi düşmənçilik və nifrətdən qoruyaraq dolayı yolla ona fayda verir. İstehsal prosesində də bu fərq aydın görünür. Klassik sistemdə istehsal, alıcılıq gücü olan “tələb”ə əsaslanır. Nəticədə varlı təbəqənin lüks ehtiyacları üçün resurslar ayrıldığı halda, kasıbların əsas yaşayış problemləri uzun müddət həllsiz qalır. İslam iqtisadiyyatında isə əsas meyar tələb deyil, ehtiyacdır. Bu yanaşmada istehsal əvvəlcə zəruri ehtiyaclara, sonra fərdi ehtiyaclara və yalnız ən sonda lüks istehlaka yönəlir.
Bazar müdaxiləsi və ədalət anlayışı
Hər iki iqtisadi sistem qiymətlərin normal şəraitdə ərz və tələb əsasında formalaşmalı olduğunu qəbul edir. Lakin İslam iqtisadiyyatında bazarın təbii gedişatını pozan hallar – məsələn, ehtiyat yığımı, süni qıtlıq və ya qara bazar – ortaya çıxdıqda dövlətin müdaxiləsi zəruri sayılır. Bu müdaxilənin məqsədi bazarı məcburi yönləndirmək yox, zülmün qarşısını almaqdır. Müasir nümunələrə baxdıqda bu məsələlər daha aydın görünür.
Nəticə etibarilə, İslam iqtisadiyyatı sadəcə iqtisadi mexanizmlər toplusu deyil. O, eyni zamanda əxlaqi prinsiplərə söykənən, sosial ədaləti, paylaşmanı və ətraf mühitə həssaslığı əsas alan bir elmi yanaşmadır və İslam hüququnun mənəvi təməlləri üzərində formalaşır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder