Fiqh və Fiqh Üsulu Qavramı

İslam elmləri arasında ən əsas sahələrdən biri olan fiqh, bu gün ümumiyyətlə “İslam Hüququ” kimi tərcümə edilsə də, əslində bu anlayış təkcə hüquqla məhdudlaşmır, çox daha geniş və dərin bir mənaya malikdir. Fiqhin və onun ayrılmaz hissəsi sayılan fiqh üsulunun yaranmasını və inkişafını anlamaq, İslam düşüncəsinin mahiyyətini dərk etmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Fiqh nədir? Fiqh Üsulu nədir?

Fiqh ümumiyyətlə iki əsas sahəyə bölünür:

• Füru-i Fiqh – birbaşa praktiki hökmlərlə məşğul olur. Məsələn, namazın vacibliyi, faizin haramlığı, nikahın şərtləri kimi məsələlər bu sahənin mövzusudur.

• Üsul-i Fiqh – hökmlərin mənbəyi, qaynaqları və dəlilləri üzərində dayanır. Burada “üsul” sözü “əsil”in cəmidir, yəni “kök”, “əsas” deməkdir. Məsələn, bir ağacın kökləri necə ki onun dayağıdır, fiqhin də əsası – üsulu – həmin kök rolu oynayır. Əksinə, “füru” sözü “budaq” mənasına gəlir. Bu baxımdan, “fiqh üsulu” ifadəsi əslində “fiqhin kökləri” və ya “əsasları” kimi başa düşülməlidir. Məşhur İmam Şafii’nin Ər-Risale əsəri də əsasən bu sahəyə aiddir.

İlim və Fıqh Arasındakı Fərq

İslamın ilk dövrlərində “ilm” daha çox öyrənilən və əzbərlənən məlumatı ifadə edirdi. Məsələn, çoxlu ayə və hədis əzbərləyən şəxs “alim” sayılırdı. Ebu Hureyre bu baxımdan gözəl nümunədir. Lakin bu, həmin adamın əzbərlədiyi biliklərin mənasına və incəliklərinə dərindən bələd olduğu anlamına gəlmirdi.

Fıqh isə sözün əsl mənasında “anlamaq” deməkdir, amma səthi deyil, məhz dərindən qavramağı nəzərdə tutur. Ərəb dilində “fehime” sadəcə başa düşməkdir, “fəqih” isə məsələni kökündən dərk edən şəxsdir. İlk dövrlərdə fıqh dedikdə, məhz bu cür dərin düşünmə və mövcud dini mətnlərdən normativ nəticə çıxarma bacarığı nəzərdə tutulurdu. Məhz bu səbəbdən Hz. Ömər, Hz. Əli, İbn Məsud, İbn Abbas, İbn Ömər və Hz. Aişə kimi səhabələr “fəqih” kimi tanınırdılar.

Əbu Hənifənin Fiqh Tərifi

Əbu Hənifənin verdiyi tərif bu anlayışın genişliyini çox gözəl izah edir: “Fiqh – insanın öz xeyrinə və zərərinə olanları bilməsidir.” Müasir dildə buna “haqlarını və vəzifələrini bilmək” deyirlər, amma bu izah məna dairəsini məhdudlaşdırır. Əslində, Əbu Hənifə fiqhi təkcə hüquqla deyil, insanın həm dünyəvi, həm də axirət mənfəətini qoruyan bir həyat yolu kimi başa düşür. Onun bizə çatmış əsərləri arasında Fiqh-i Əkbər kimi etiqad məzmunlu kitabları da var. Bu da göstərir ki, fiqh başlanğıcda yalnız hüquq deyil, həm də:

• Etiqad

• Əxlaq

• Hüquq - bu üç sahəni birlikdə əhatə edirdi. Yəni bir insanın dini sağlam şəkildə dərk etməsi üçün bu üç istiqaməti bir arada işlətməsi zəruridir.

Hüquqla Əxlaqın Birliyi

Bunun əhəmiyyətini ən sadə nümunə ilə izah etmək olar: Ticarətlə məşğul olan bir adam borcunu qanuni yolla məhkəmə vasitəsilə alır – bu hüquqidir. Ancaq Quranda buyurulur ki, çətin vəziyyətdə olan borcluya vaxt verin, imkan varsa, borcdan da keçin. Yəni hüquqi baxımdan düzgün addım atmaq, bəzən axirət baxımından xeyirli olmaya bilər. Fiqh məhz bu cür incə fərqləri də özündə birləşdirir.

Təfəkkuh Fid-Din: Dində Dərin Anlayış

Hz. Peyğəmbərin (sav) “Allah biri üçün xeyir istəsə, onu dində fəqih edər” (Buxari, Müslim) hədisi də bu geniş anlayışa işarə edir. Bəzi fəqihlər bu hədisi yalnız hüquqçuluqla əlaqələndirsələr də, əslində buradakı “təfəkkuh fid-din” – dini bütünlüklə, Şəriətin məqsədinə uyğun olaraq anlamaq deməkdir.

Tarixdə Xaricilər nümunəsi bunu sübut edir: İbadətə hədsiz bağlı idilər, amma dini anlamadıqları üçün Hz. Əlini belə təkfir edə bildilər. Buna görə də səhabələr və onlardan sonra gələn alimlər, xüsusilə Müctəhid İmamlar Allahın və Rəsulunun (sav) istəklərini düzgün anlamaq və ötürməkdə çox vacib rol oynamışlar. Qurani-Kərim və Sünnənin mahiyyətini təkbaşına və birbaşa anlamaq həmişə mümkün deyil – məhz bu alimlər sayəsində biz dini sağlam və tarazlı şəkildə qavraya bilirik.