İnsan həyatının – həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə – təməlini təşkil edən alışqanlıqlar, müasir dövrdə ciddi bir dəyişim prosesindən keçir. Bu dəyişiklik sadəcə şəxsi gündəlik davranışlara deyil, eyni zamanda cəmiyyətlərin nəsillər boyunca daşıdığı qədim vərdişlərə də toxunur və onları sarsıdır.
Fərdi və Kollektiv Alışqanlıqlar Arasındakı İncə Tarazlıq
Fərdi vərdişlərlə ictimai adətlər arasında mühüm bir fərq var. Məsələn, insan həyatı üçün evlilik bəlkə də bir dəfə baş verən “özəl” bir hadisədir, amma insanlıq tarixində bu, artıq “adi” və “təkrarlanan” bir hal alıb. Fərd öz gündəliklərini yaşadığı mühitin dövrü və adətləri içində formalaşdırır. Valideyn-övlad münasibəti və ya həyat yoldaşları arasındakı bağlar, əslində toplumun tarixi yaddaşından gələn köklü alışqanlıqlarla yaşanır. Bu mənəvi miras olmadan necə davranacağımızı belə müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkərdik; çünki davranışlarımızın sərhədlərini çox vaxt bu adətlərin içində formalaşan dil və dəyərlər müəyyən edir. Ona görə də hər hansı bir insanın bu çərçivədən çıxması, səbəbsizdirsə, ətrafı tərəfindən təəccüblə qarşılanır.
Alışqanlıqların Dəyişməsi və Böhran Zamanları
Alışqanlıqlar, adətən yalnız böhran və ya sarsıntı dövrlərində ciddi dəyişikliklərə məruz qalır. Məsələn, əsrlərlə davam edən toy adətləri – yerli musiqi alətləri, qonaq çağırma qaydaları, rəqslər və qız istəmə mərasimləri – müəyyən bir sistem içində formalaşmışdı. Ancaq sosial və iqtisadi mühit dəyişdikcə, insanlar şəhərləşmə ilə yeni bir atmosferə daxil oldu və nəticədə bu adətlər də formaca dəyişməyə başladı. Artıq kənddə yox, şəhər salonlarında toy keçirmək ehtiyacı meydana çıxdı. Bu da göstərir ki, alışqanlıqların dəyişməsi üçün sosial həyatı formalaşdıran əsas şərtlər köklü şəkildə dəyişməlidir.
Müasir Dönəmin “Azadlıq” Təsəvvürü və Radikal Dəyişikliklər
Bu gün elə bir dövrdə yaşayırıq ki, “fərqli olmaq” adətən bir dəbə çevrilib və cəmiyyətin özü tərəfindən təşviq olunur. Sosial şəbəkələrdə normadan kənar davranışların nümayiş etdirilməsi buna tipik nümunədir. Bu halın arxa planında isə modernliyin formalaşmasına təsir edən sənaye inqilabı, elm inqilabı və Fransız inqilabı kimi tarixi hadisələr dayanır. Təkcə Şərq cəmiyyətlərində deyil, Avropanın özü də bu modernist dalğanın təsiri ilə öz qədim həyat tərzindən uzaqlaşmağa başlayıb.
Modern dövrün əsas parolası isə “azadlıq” anlayışıdır. Bu, yalnız fiziki və səbəb-nəticə əlaqələrindən qurtulmaq deyil, həm də cəmiyyətin fərqində olmadan insana yüklədiyi rolları və münasibətləri dağıda bilmək azadlığı deməkdir. Bu fəlsəfi diskussiyaların TikTok, YouTube Shorts kimi platformalarda “cəlbedici kontent” formasında təzahür etməsi, həmin anlayışların artıq gündəlik həyatımıza qədər sirayət etdiyini göstərir.
Hüquq və Sosial Münasibətlərdə Alışqanlıq Dəyişikliyi
Bu dəyişikliklərin hüquqa da ciddi təsirləri olub. Ailə münasibətləri, valideyn-övlad əlaqələri, insan-insan münasibətləri – bütün bu münasibətlər hüquqi baxımdan da yenidən qurulur. Bütün bu dəyişikliklər son 200 ildə formalaşan əsas ideoloji və siyasi axınların nəticəsidir və proses hələ tamamlanmayıb. Necə ki, elm daim inkişaf edir, bu sosial dəyişikliklər də hələ öz zirvə nöqtəsinə çatmayıb, dünyanı dəyişdirməyə davam edir.
Alışqanlıqların Dərin İzi və Dəyişməyə Qarşı Müqaviməti
Bu köklü dəyişikliyi tək-tək inqilablarla izah etmək mümkün deyil. Bu, 1600-cü illərin sonlarından başlayaraq, 1700-lərin ikinci yarısında sürət qazanan və bu gün də davam edən uzunmüddətli bir prosesin nəticəsidir. Bu proses bizi qədim dünyanın miras qoyduğu alışqanlıqlardan uzaqlaşdırır. Lakin bu vərdişlərin həyatımıza təsiri düşündüyümüzdən daha dərindir. Zaman anlayışımız, məkan düşüncəmiz, istifadə etdiyimiz texnologiyalar, yaşadığımız idarəetmə formaları – hamısı bu dəyişiklikdən pay alır.
Bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, böyük alışqanlıqlar düşündüyümüz qədər asan tərk edilmir. Onlar, torpağın altında suyun yol tapması kimi, özünə yeni çatlar açaraq yenidən boy verir. XIX əsrdə bəzi çevrələr elmin inkişafı ilə dinin sıradan çıxacağını düşünürdü. Amma din və dini hissiyyat, insanların ən incə nöqtələrinə qədər işləyən, alışqanlıqla yoğrulmuş bir fenomendir. Ədəbiyyatda, şeirlərdə, gündəlik davranışlarımızda, yas mərasimlərimizdə, toylarımızda – hər yerdə bu alışqanlıqların izi vardır. Onlar olmadan nə mahnı oxuya bilərik, nə hekayə danışa bilərik, nə də bir məclisdə söhbətin axarı olar. Alışqanlıqlar, həyatımızın ruhudur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder