Klassik və Modern Dünyada Təbiət və Nəfs Qavramları

Klassik fəlsəfi ənənədə mühüm rol oynayan bir çox anlayış, zaman keçdikcə və xüsusən də modern elmi düşüncə ilə qarşılaşdıqda ya tamamilə yeni məzmun kəsb edib, ya da mənasında ciddi dəyişikliklərə uğrayıb. Bu anlayışların içində “təbiət” və “nəfs” xüsusi yer tutur. Klassik dövrdə bunlar həm varlığı, həm də hərəkəti izah etmək üçün əsas vasitə idi. Ancaq elmi inqilabdan sonra bu anlayışların yerini yeni izah modelləri aldı. Biz burada bu qavramların klassik düşüncədə necə başa düşüldüyünü və modern dövrdə hansı çevrilməyə məruz qaldığını qısaca göstərmək istəyirik.

Klassik Fəlsəfədə Təbiət və Nəfs

Aristotel ənənəsində fizikanın əsas məsələsi, cismin niyə və necə hərəkət etdiyini izah etmək idi. Bu məqsədlə “təbiət” və “nəfs” anlayışları ortaya çıxmışdı.

• Təbiət – cansız varlıqların hərəkət prinsipini açıqlayırdı. Məsələn, torpaq və suya bağlı cisimlər təbiətləri etibarilə aşağıya, yəni dünyanın mərkəzinə doğru hərəkət edir, od və hava ilə əlaqəli cisimlər isə yuxarıya – səma tərəfə yönəlirdi.

• Nəfs isə daha mürəkkəb hərəkətləri izah etmək üçün işlədilirdi. Bitkilərin böyüməsi, heyvanların iradəli hərəkəti, insanın düşünməsi və “mən” dediyimiz şüur halı nəfs anlayışı ilə izah olunurdu. Aristotelə görə, bitkinin nəfsi sadəcə böyümə və qidalanma ilə məhdudlaşırdı, heyvanın nəfsi həm də hərəkəti və hiss etməyi təmin edirdi, insanın nəfsi isə həm bunları, həm də düşüncə və mənəvi yönü əhatə edirdi.

Bundan başqa, klassik düşüncədə “ruh” anlayışı da işlədilirdi, lakin o, “nəfs”dən fərqli olaraq, bədəni canlandıran cismani bir buxar kimi qəbul olunurdu. Maraqlıdır ki, kəlamçılar isə çox vaxt nəfsi daha aşağı, ruhu isə daha uca və ilahi yönümlü bir məna ilə işlədirdilər.

Səbəblilik və Metafizik Hiyerarxiya

Klassik düşüncədə səbəblilik sadəcə fiziki müstəvidə izah olunmurdu. Təbii hərəkət anlayışı göy cisimlərinin daimi hərəkətini açıqlamağa çatmadığı üçün işin içinə “nəfs” daxil edilirdi. Daha da yuxarıda isə metafizik səbəblər dayanırdı: ən ali səbəb Tanrı, onun altında maddədən müstəqil ağıllar, daha sonra göy cisimlərinin və insanın hərəkətini təmin edən nəfs, ən aşağıda isə cansız cisimlərin hərəkət prinsipi olan təbiət. Beləliklə, fiziki hərəkətin davamlılığı üçün daim metafizik mənbədən gələn bir gücün – “feyz”in mövcud olduğu düşünülürdü. Bu, klassik elmin mahiyyətcə dini və metafizik xarakter daşıdığını göstərirdi.

Kəlamçılar və İlk Tənqidlər

Bu sistemə qarşı ilk böyük etiraz İslam kəlamçıları tərəfindən edilmişdi. Onlara görə, varlıqların özündə hərəkət etdirici bir “təbiət” və ya “nəfs” yoxdur. Əsl səbəb yalnız Allahın iradəsidir. Məsələn, od pambığı yandıranda, bu, odun təbiətindən deyil, Allahın o anda yaratdığı “yanma” hərəkətindən qaynaqlanır. Beləcə, səbəblilik məcburi bir qanun kimi yox, Allahın adəti – dəyişdirilə bilən bir qayda kimi izah olunurdu.

Modern Elmin Gəlişi və Köklü Dəyişiklik

Elmi inqilabla birlikdə bu metafizik izahlar kənara qoyuldu. Nyutonun cazibə qanunu, enerjinin qorunması kimi prinsiplər klassik anlayışların yerini aldı. Artıq kainatın işləməsi üçün daima kənardan metafizik bir gücə ehtiyac qalmadı. Enerji sabit qəbul olundu, sadəcə forması dəyişirdi.

Metodoloji olaraq isə müşahidə və təcrübə ön plana çıxdı. İsbatlanmayan metafizik fərziyyələr elmdən uzaqlaşdırıldı. Bu mərhələdə “təbiət” sözü hərəkətin prinsipi deyil, bütövlükdə “təbiət” mənasına keçdi. “Nəfs” isə elmi diskursdan çıxarılsa da, insanın şüur və mənlik təcrübəsini anlamaq üçün fəlsəfə və psixologiyada yaşamağa davam etdi.

Nəticə

Beləliklə, klassik dünya ilə modern dünya arasındakı əsas fərq, kainatı izah etmə üsullarında özünü göstərir. Klassik düşüncə hərəkəti və varlığı metafizik prinsiplərlə əsaslandırırdı. Modern elm isə təbiəti öz daxilində, metafizik izahlara müraciət etmədən anlamağa çalışdı. Bununla belə, hər iki dövrün içində də müxtəlif yanaşmalar olub, sadəcə zamanla üstün paradiqma dəyişib.