Osmanlıda Əxlaq Düşüncəsi Ənənəsi

Osmanlı imperiyasının altı əsrə yayılan zəngin intellektual mirası var. Ancaq bu böyük irsin içində əxlaq düşüncəsi çox da ön planda görünmür. Fəlsəfə və fiqh sahəsində belə tanınmış simaları sadalamaqda çətinlik çəkildiyi halda, əxlaqla bağlı mətnlərdən danışmaq daha da mürəkkəbdir. Amma bu boşluq, əslində, Osmanlıda fikir istehsalının olmaması ilə yox, daha çox sonrakı dövrlərdə keçmişlə münasibətdə yaranmış problemlərlə və bu irsi ortaya çıxarmaq üçün metodoloji çətinliklərlə bağlıdır. Bizim buradakı məqsədimiz Osmanlı əxlaq düşüncəsinin niyə arxa plana keçdiyini, araşdırmaların qarşısındakı maneələri, bu düşüncənin əsas mənbələrini və tarixi mərhələlərini izah etməkdir.

Osmanlı İrsinə Marağın Zəifləməsi

Ümumilikdə Osmanlı düşüncəsinə olan laqeydliyin iki əsas səbəbi var:

1. Modernləşmə dövrünün tarix anlayışı – İslam dünyasının Qərb qarşısındakı zəifliyi çox vaxt Qəzali (r.h) sonrası dövrlə əlaqələndirilmişdir. Bu yanaşma nəticəsində Osmanlı da daxil olmaqla geniş bir dövrə qarşı maraq azalmışdır. Bu ümumi laqeydlikdən yalnız təsəvvüf və xüsusilə İbn Ərəbi məktəbi qismən kənarda qalıb.

2. Cümhuriyyət ideologiyası – Türkiyə Respublikasının quruluşunda yeni kimlik, özünü Osmanlıya qarşı bir fərqlə ifadə etdi. Beləcə, siyasi tarixə maraq davam etsə də, düşüncə və mədəni irs çox vaxt arxa plana atıldı.

Əxlaq Ədəbiyyatını Araşdırmağın Çətinlikləri

Osmanlı əxlaq düşüncəsini bütöv şəkildə ortaya qoymaq bir neçə səbəbdən çətindir:

• Əxlaq mövzuları bir sahədə toplanmayıb, fiqh, kəlam, hədis, zöhd və təsəvvüf kimi müxtəlif sahələrə səpələnib.

• Çoxlu əlyazmalar var, amma onların böyük hissəsi hələ də işlənməyib və elmi dövriyyəyə daxil edilməyib.

• Osmanlı coğrafiyasının sərhədlərinin necə müəyyən olunacağı da problem yaradır. Məsələn, Şam, Misir və ya Cəzairdə yazılan əsərlər bu ənənəyə daxil edilməlidirmi?

• Ən əsası, hələ də Osmanlı əxlaq düşüncəsini tam izləyən, bütün mərhələləri birləşdirən əhatəli bir “tarix” yazılmayıb.

Əsas Mənbələr

Osmanlı əxlaq ənənəsi İslam düşüncəsinin əvvəlki böyük irsindən qidalanmışdır. Dayaq nöqtələri bunlar olmuşdur:

1. Nəsirəddin Tusi məktəbi – “Əxlaq-i Nasiri” əsəri və onun davamçıları Osmanlı yazıçılarına ilham vermişdir. Kınalızadə, Taşköprülüzadə kimi simalar bu xətti inkişaf etdirmişdir.

2. Təsəvvüf və Vahdət-i Vücud – İbn Ərəbi və davamçıları əxlaqa yeni dərinlik gətirmiş, fəzilətləri metafizik mənalarla izah etmişlər.

3. Hədis şərhləri – Niyyət, sevgi, ədalət və mərhəmət kimi dəyərləri geniş şəkildə işləyən zəngin bir qaynaq olmuşdur.

4. Kəlam və fiqh mübahisələri – “hüsün-qubuh” və insanın əxlaqi azadlığı kimi mövzular əxlaq anlayışını formalaşdıran mühüm müzakirələrdir.

Tarixi Mərhələlər

Osmanlı əxlaq düşüncəsini üç mərhələdə izləmək olar:

1. Quruluş və tərcümə dövrü – İlk mərhələdə əsas mətnlərin tərcüməsi və türkcə əxlaq əsərlərinin yazılması ilə zəmin formalaşdı.

2. Klassik dövr – Bu mərhələdə ən yüksək səviyyəli əsərlər yaradıldı. Xüsusilə Kınalızadənin Əxlaq-i Əlai əsəri həm məzmun, həm də üslub baxımından zirvə nümunəsidir.

3. Qərbləşmə dövrü – XIX əsrdən etibarən Qərb əxlaq fəlsəfəsi ilə qarşılaşma başladı. Bəziləri uzlaşdırmağa, bəziləri tənqidə, bəziləri isə pozitivist yanaşmaya üstünlük verdi. Cümhuriyyət dövründə də bu mübahisə davam etdi.

Nəticə

Osmanlı əxlaq düşüncəsi, bəzən düşünüldüyü kimi zəif və ya yox olmamış, əksinə, çoxşaxəli və zəngin bir miras buraxmışdır. Sadəcə, bu irsin üzə çıxarılması üçün əlyazmaların işlənməsi, coğrafi sərhədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və bütöv bir tarixi çərçivənin qurulması lazımdır. Tərcümələrlə başlayan, klassik dövrdə öz zirvəsinə çatan və son mərhələdə Qərb ilə dialoqa girən bu ənənə, hələ də dərin araşdırma və yeni kəşflər üçün açıqdır.