Modernləşmə ilə Birlikdə Alimlərin Düşüncə Dəyişimi

İslam düşüncə tarixində alimlərin (ulemanın) rolu və xüsusiyyətləri əsrlər boyunca müxtəlif mərhələlərdən keçmiş, hər dövrün şərtlərinə uyğun olaraq dəyişmişdir. Xüsusilə XIII əsrdən sonra Fəxrəddin Razi, Muhyiddin İbnül-Ərəbi və Şihabəddin Sührəvərdi kimi böyük şəxsiyyətlərin təsiri ilə yeni bir alim tipi formalaşmışdır. Bu yeni model, sonrakı əsrlərdə Osmanlı ulemasının da xarakterini müəyyənləşdirmiş və modernləşmə dövrü ilə birlikdə yeni bir sınama ilə üzləşmişdir. Bizim diqqət mərkəzində saxlamaq istədiyimiz əsas məsələ Osmanlı alim tipinin mahiyyəti, modernləşmə qarşısında tutduğu mövqe və bu intellektual səylərin niyə davamlı ola bilməməsidir.

Osmanlı Alim Tipinin Səciyyəvi Cizgiləri

Razi dövründən sonra formalaşan alim tipi bir tərəfdən öz sahəsində dərin ixtisasa sahib olsa da, digər tərəfdən geniş maraq dairəsinə malik idi. Fiqh üsulu və kəlam onun əsas sahəsi ola bilərdi, amma eyni zamanda məntiq, bəlağət, təfsir, təsəvvüf, astronomiya, hətta təbabət kimi müxtəlif sahələrdə əsərlər verə bilirdi. Bu çoxşaxəlilik həmin dövrün ən diqqətçəkən xüsusiyyətidir. Səadəddin Təftəzani və Seyyid Şərif Cürcani bu ənənənin erkən təmsilçiləri idisə, Molla Fənari Osmanlıda bu tipin qurucu fiquru hesab olunurdu.

Osmanlı alimləri əvvəlki İslam irsinin bütün qatlarını özlərində birləşdirmə üstünlüyünə sahib idilər. Kəlam, fəlsəfə, İbnül-Ərəbinin sistemləşdirdiyi Vəhdəti-Vücud təlimi kimi müxtəlif istiqamətlər onların düşüncə dünyasında bir harmoniya tapırdı. Bu isə sadəcə nəzəri zənginlik yox, həm də konkret bir “insan tipi” formalaşdırmışdı. Kəmal Paşazadə, Əbu's-Suud Əfəndi və Taşköprüzadə kimi adlar bu ideal alim tipinin nümunələridir. Eyni zamanda, bu düşüncə dövlət quruluşunda sabitlik, ictimai nizam və Şeyxülislamlıq kimi təsisatların formalaşmasına da töhfə vermişdi.

Digər mühüm cəhət isə həmin dövr alimlərinin əsərləri ilə bütün İslam dünyasına təsir göstərmələri idi. Onlar ərəb dilində yazaraq geniş coğrafiyaya müraciət edir, eyni zamanda Fatihdən sonra zənginləşən türkcə ədəbiyyata da öz qatqılarını verirdilər. Əsas gündəmləri isə XIII–XIV əsrlərdə formalaşmış fundamental mətnlərdəki problemləri dərinləşdirmək və ortaya çıxan yeni fikirləri həmin çərçivədə müzakirə etmək idi.

Qərbləşmə Prosesi və Ulemanın Yeni Mövqeyi

XVIII əsrdən etibarən Qərbdən gələn yeni elmi yanaşmalar (astronomiya, biologiya, fizika), siyasi ideyalar (azadlıq, bərabərlik) və institutlar Osmanlı üçün ciddi sınaqlar yaratdı. Bu dəyişikliklər “təbaa” anlayışından “vətəndaş” modelinə keçid kimi köklü sosial dəyişmələrlə müşayiət olunurdu. Nəticədə intellektual mühitdə də parçalanma baş verdi: bir tərəfdə Qərbdə təhsil almış, İslam irsindən uzaq “aydınlar”, digər tərəfdə isə mədrə­sə ənənəsindən gələn “ulema”.

Son Osmanlı dövründə yetişən alimlər – məsələn, Elmalılı Hamdi Yazır, İzmirli İsmayıl Haqqı, Babanzadə Əhməd Naim – Qərb düşüncəsinə tamamilə qapalı deyildilər. Əksinə, fransızca bilən, Kant və Avropanın məşhur müəlliflərini oxuyan bu alimlər yeni fikirləri İslam irsi ilə müqayisə etməyə çalışırdılar. Onların məqsədi sadəcə müdafiə mövqeyi tutmaq deyildi, əksinə:

1. Qərbdən gələn nəzəriyyələrlə İslam mirası arasındakı ortaq və fərqli cəhətləri üzə çıxarmaq;

2. Yeni problemlərə qarşı müstəqil mövqe formalaşdırmaq;

3. Öz miraslarının yetərli və ya yetərsiz qaldığı məqamları görmək.

Bununla belə, oryantalist tənqidlər qarşısında müdafiə xarakterli reaksiya da sərgiləyirdilər. Onların əsas sualı belə idi: “Müasir dünyanın problemləri qarşısında İslamın nəzəri mirasını necə aktuallaşdırmaq və orijinal bir düşüncə istehsal etmək mümkündür?”

Yarımçıq Qalan İntellektual Layihə və Bu Gün

Təəssüf ki, bu dəyərli cəhdlər uzunömürlü ola bilmədi. Əsas səbəblər bunlar idi:

• Cümhuriyyət dövründə dövlətin istiqamətini tamamilə Qərbə yönəltməsi və bu layihələrə dəstəyin kəsilməsi;

• Təhsil sistemində edilən köklü dəyişikliklərlə yeni nəsillərin klassik İslam irsindən xəbərsiz böyüməsi və bunun nəticəsində intellektual davamlılığın qırılması.

Bu boşluğu qismən İlahiyyat fakültələri doldurmağa çalışdı. Amma onların irsi yenidən kəşf edib müasir problemlərlə əlaqələndirməsi ancaq 1990–2000-ci illərdə mümkün oldu. Bu gün həm Qərb düşüncəsini, həm də İslam mirasını birlikdə nəzərə alaraq yeni bir fikir istehsal etmə potensialı yaranmaqdadır. Belə bir düşünür tipinin yetişməsi isə yalnız universitetlər və digər rəsmi institutların dəstəyi ilə mümkündür. Buna görə də, son dövr Osmanlı alimlərinin yarımçıq qalan layihəsinin gələcəkdə davam etdirilməsi üçün ümidlər hələ də mövcuddur.