İslam düşüncə ənənəsində inancın əsasını təşkil edən mühüm prinsiplərdən biri əşyanın, yəni var olan hər bir şeyin həqiqətinin sabit olmasıdır. Məşhur kəlam mətnlərindən biri olan Ömər Nəsəfinin “əl-Əqaid” əsəri “Haqaiqul əşya sabitətun” – yəni “əşyanın həqiqəti sabitdir” ifadəsi ilə başlayır. Bu cümlə sadəcə bir fəlsəfi qənaət deyil, həm də dinin, metafizikanın və ümumiyyətlə biliyin üzərində dayandığı təməl prinsiplərdən biridir. Çünki əgər varlıq bir xəyaldan, vəhmdən və ya illüziyadan ibarət olsaydı, nə Allahın varlığından, nə peyğəmbərlikdən, nə də axirət inancından danışmaq mümkün olardı. Deməli, dinin varlıq üçün zəruri bir reallıq anlayışı vardır.
Sofistlərin Şübhəçiliyi və Retorikanın Ön Plana Çıxması
İslam mütəfəkkirlərinin bu məsələyə xüsusi diqqət ayırmasının səbəbi, qədim yunan fəlsəfəsinin ilk dövrlərində meydana çıxan sofistlər olmuşdur. Sofistlər iddia edirdilər ki, əşyaların həqiqəti yoxdur və insan heç bir şeyin varlığından tam əmin ola bilməz. Onların fikrincə, biz duyğularımız vasitəsilə yalnız təsəvvürlər əldə edirik və bu təsəvvürlər bizə obyektiv reallıq barədə qəti bilgi vermir.
Belə bir yanaşma nəticə etibarilə “mütləq həqiqət yoxdur” qənaətinə gətirib çıxarır və bu zaman fəzilət, ədalət, iman kimi anlayışlar da mənasını itirir. Bu düşüncə xətti həqiqət axtarışını arxa plana keçirərək, onun yerinə “inandırmaq sənəti” – yəni ritorikanı ön plana çıxarır. Sofistlərin sonrakı nümayəndələri bu şübhəni yalnız inanc sahəsinə deyil, həm də əxlaqi dəyərlərin sabitliyinə yönəldərək, əxlaqın da dəyişkən və nisbi olduğunu iddia etmişlər.
Kəlamçılar və Mübtəda (təməl) Bilgilər
Sofistlərin bu iddialarına qarşı ilk ciddi cavablar qədim yunan filosoflarından, xüsusilə Aristoteldən gəlmişdir. Aristotel “bir şey ya vardır, ya da yoxdur” hökmünü insan düşüncəsinin təməl prinsipi kimi qəbul etmiş və bütün digər bilgilərin bu ilkin prinsipin üzərində qurulduğunu söyləmişdir. Onun fikrincə, bu cür ilkin bilgilər isbat olunmaz, lakin eyni zamanda təkzib də edilə bilməz.
İslam kəlamçıları Aristotel düşüncəsindən asılı olmadan, çox erkən dövrlərdən etibarən bu prinsipi mənimsəmiş və bu cür təməl bilgiləri “mübtəda bilgilər” adlandırmışlar. “Mübtəda” – həm başlanğıcda olan, həm də vasitəsiz yaradılan mənasını verir. Kəlamçılara görə, insan yaradıldığı anda Allah onun zehnində “bütün, hissələrindən böyükdür” və ya “bir-birinə bərabər olan şeylər bərabərdir” kimi bilgiləri birbaşa yerləşdirir. Bu bilgilər insan ağlının formalaşması üçün zəruridir və onlar haqqında şübhə yürütmək mümkün deyil.
Filosoflar və Sufilər: Təcərrüd və Haqqal-Yəqin
İslam filosofları (məsələn, Fərabi və İbn Sina) ilə sufi mütəfəkkirlər sofistlərin şübhəçiliyinə fərqli, daha dərin bir cavab vermişlər. Onların fikrincə, “bir şey vardır” hökmündən əmin olmaq, ancaq insanın metafizik mərtəbəyə yüksəlməsi ilə mümkündür. İbn Sinanın düşüncəsinə görə, riyaziyyat və təbiət elmlərindəki bütün bilgilər, insan metafizik biliyə çatana qədər müəyyən bir tərəddüd daşıyır.
Metafizik mərhələyə çatmaq o deməkdir ki, insan maddi aləmin öz-özünə tamam olmadığını, onun arxasında varlığı zəruri olan bir İlahi İlkin Mövcudiyyətin (Vacibül-vücudun) dayandığını dərk edir. Bu dərk halında insan artıq “var olmaq” anlayışının özündə “zərurət” mənasının gizləndiyini başa düşür və belə bir bilik tam əminlik, yəni “haqqal-yəqin” səviyyəsində bir idrak halına çevrilir. Bu idrak yalnız məntiqi bir nəticə deyil, həm də ruhun bədəndən və cismani olandan uzaqlaşması – yəni təcərrüd prosesidir. Ruh bilgi əldə edərkən, onu sadəcə yığmır, əksinə, həmin biliklə birləşərək kamilləşir.
Sufilər bu prosesi riyazət yolu ilə həyata keçirməyin vacibliyini vurğulayırlar. Riyazət – bədəni nəfsani istəklərdən uzaqlaşdıraraq, ruhun saflaşmasını təmin edən bir məşğuliyyətdir. Aclıq, susqunluq, nəfsi tərbiyə və cismani istəklərin məhdudlaşdırılması ruhun ali mərtəbələrə yüksəlməsini asanlaşdırır.
Nəticə: Həqiqətə Aparan Yollar
İstər təfəkkür (istidlal), istərsə də riyazət yolu ilə olsun, həqiqətin dərk edilməsi ruhun öz metafizik mahiyyətini üzə çıxarması və insanın “haqqal-yəqin” səviyyəsində bir varlıq anlayışına çatması ilə mümkündür. Bu mərtəbə, bilginin ən saf və ən ilkin qaynağına qovuşmaq deməkdir.
Filosoflar, kəlamçıların təcərrüd nəzəriyyəsini tam mənimsəmədikləri üçün onları “əhli-təhqiq” saymaqda ehtiyatlı davranmış və sufilərə daha yaxın olmuşlar. Lakin sonrakı dövrlərdə, xüsusilə Seyyid Şərif Cürcani kimi alimlər kəlam elminə də bu metafizik dərinliyi gətirməyə çalışmışlar.
Bəzi alimlər hesab edirlər ki, hətta fiqh və hədis kimi sahələrdə belə, insanın təfəkkürünü və imanını dərinləşdirən ciddi elmi məşğuliyyətlər də onu nəticə etibarilə “haqqal-yəqin” səviyyəsinə apara bilər. Bu hal, Peyğəmbərə (s.ə.s.) sadiq bir əqidə ilə tabe olmağın mənəvi bərəkəti sayılır və bu məqama yalnız seçilmiş, təhqiq əhli insanlar nail ola bilirlər.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder