Cəmiyyət həyatında mövcud olan adət-ənənələr həm fərdi, həm də ictimai nizamın mühüm tərkib hissəsidir. Lakin zamanla bu praktikaların mexaniki hala gəlməsi, onlardan gözlənilən fərdi və mənəvi nəticələrin itib getməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə dini ibadətlər və gündəlik adətlər bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bir adət və ya ənənə, öz mənasını və məqsədini itirib insana dəyər qazandırmaq yerinə onu sıradanlaşdırmağa, mənasızlaşdırmağa başlayırsa, artıq bu hal ciddi bir mənəvi və mədəni böhrana çevrilir. Belə vəziyyətlərdə cəmiyyətin düşünə bilən insanları, yəni ziyalılar və aydınlar bu mövzunu təxirə salmadan müzakirəyə çıxarmalıdır. Axı bütün bu ənənəvi strukturlar əslində insanın ətrafında formalaşır və ona xidmət etməlidir.
Hikmət Sahibləri və Adətlərin İslahı
Tarix boyu peyğəmbərlər və müdrik insanlar, insanı əsarət altına alan, əvvəlcə faydalı məqsədlərlə yaranmış, lakin zamanla zərər verici xarakter almış adət və ənənələri islah etməyi qarşılarına məqsəd qoymuşlar. Bu, mövcud ənənələri tamamilə inkar etmək anlamına gəlmir. Əksinə, əsas struktur qorunmaqla, pozulmuş və funksiyasını itirmiş tərəflərin düzəldilməsi nəzərdə tutulur. Fiqh düşüncəsində bu yanaşmanı ifadə edən məşhur bir prinsip var: "Adət muhakkəmdir" – yəni adət müəyyən hallarda hökm verici ola bilər. Bu isə göstərir ki, adət bir cəmiyyətdə mövcuddursa, şəriətə zidd deyilsə və insanların rifahına xidmət edirsə, nəzərə alınmalı və qorunmalıdır.
Yaxşılığın Tərifi və Şüurun Rolu
Abbasilər dövründə – xüsusilə Məmun, Mutəsim və Vasıq zamanında – Yunan fəlsəfəsinin ərəb dilinə tərcüməsi ilə başlayan elmi və fəlsəfi canlanma dövründə məşhur bir rəvayət var. Deyilir ki, Xəlifə Məmun bir gecə yuxuda Aristoteli görür və ondan soruşur: “Yaxşı nədir?” Aristotel cavab verir: “Yaxşı, əvvəlcə ağlın gözəl gördüyüdür, sonra dinin gözəl gördüyüdür, daha sonra isə adətin gözəl saydığıdır.” Məmun dördüncünün nə olduğu sualını verəndə isə Aristotel belə cavab verir: “Bundan sonrası yoxdur.” Bu cavab bizə göstərir ki, yaxşılıq anlayışı ağıl, din və adətin birlikdə yaratdığı bir sistem daxilində meydana gəlir.
Lakin burada mühüm bir nöqtə də var: bu anlayışları ilahiləşdirmək, yəni dəyişməz və toxunulmaz dəyərlər kimi qəbul etmək doğru deyil. Hər hansı bir adətin uzun müddət davam etməsi, onun mütləq şəkildə doğru olduğu mənasına gəlməz. Vacib olan, həmin adətin nə cür bir fayda (məsləhət) verdiyini və hansı zərərdən (məfsədət) qoruduğunu şüurlu şəkildə dərk edərək o sistemin içində yaşamaqdır. Əks təqdirdə, şüur itdikdə, bu strukturlar zalıma çevrilə və insanları öz mənəvi dəyərlərindən uzaqlaşdıra bilər.
Rutinlər: Rahatlıq və Məhdudiyyət Arasında
İnsanlar bu adət və normalar çərçivəsində yaşamaqla, öz duyğularını, sevgisini, nifrətini və qəzəbini də həmin çərçivələrin daxilində ifadə etməyə alışır. Eyni zamanda davranışlarını və məqsədlərini də bu vasitələrlə həyata keçirirlər. Daha da önəmlisi, insanın niyyət və düşüncələrindəki bəzi yanlışlıqlar da bu struktur daxilində özünə legitimlik qazana bilər.
Əgər biz rutinləri – yəni gündəlik vərdiş və qaydaları – insan həyatını mümkün edən əsas dayaqlar kimi qəbul ediriksə, deməli, bu bir növ komfort sahəsidir. Həyatın sabitliyini təmin etsə də, bəzən azadlıq kimi görünən yeni məhdudiyyətlər də yarada bilər. Bu səbəbdən, mövcud qaydaların və rutinlərin davamlı surətdə şüurlu şəkildə izlənməsi və ehtiyac yarandıqda onların fayda və zərər ölçülərinə uyğun olaraq islah olunması zəruridir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder